De Amsterdamse Astrid Wiggers (70) is nog nooit naar de herdenking van de Kristallnacht geweest. Maar dit jaar móést ze wel. ‘Ik wil mijn solidariteit betuigen met de Joden in Nederland, die hier steeds meer antisemitisme ervaren’, vertelt ze in de rij die, ondanks de regen, de hoek van de Portugese Synagoge in Amsterdam omgaat.
‘Natuurlijk heb ik getwijfeld, want ik vond het spannend met de broeierige sfeer in de stad en al die beveiliging.’ Ze knikt naar de vele politieagenten, de marechaussee en beveiligers die een schil om de synagoge vormen. ‘Maar ik moet dapper zijn. Mijn schoondochter, die Joods is, durft de straat niet op.’
In de nacht van 9 op 10 november 1938, 85 jaar geleden, hielden de nazi’s een pogrom tegen Joden in Duitsland. De nazi’s bestormden en vernielden synagoges, Joodse winkels en scholen. ‘We liepen op glasscherven door ons huis’, zegt Mirjam Weitzner-Smuk (93) in haar toespraak. Ze maakte de Kristallnacht als 8-jarig meisje in Essen mee en vluchtte daarna naar Nederland.
Het was de voorbode van de Holocaust. Minstens vierhonderd Joden werden die nacht vermoord, tienduizenden werden opgepakt en uiteindelijk gedeporteerd naar concentratiekampen.
Sinds het uitbreken van de oorlog tussen Israël en Hamas is wereldwijd sprake van een opleving van antisemitisme. Europese landen melden een grote toename van antisemitische incidenten: van het bekladden van gebouwen met davidsterren en hakenkruisen tot het bedreigen van Joden.
In Nederland was volgens de joodse belangenorganisatie Cidi sprake van een verachtvoudiging van meldingen van antisemitische voorvallen in oktober. Joodse mensen die bij de Portugese Synagoge staan, durven niet met hun achternaam in de krant. ‘Op de universiteit hier lopen antisemieten rond’, zegt de Amsterdamse Daan (80). Dat worden de doktoren en advocaten van mijn kleinkinderen, ik weet niet of zij in Nederland kunnen blijven.’
Het toenemend antisemitisme leidt ook tot zorgen over de veiligheid van de Joodse gemeenschap en over bepaalde bijeenkomsten. Joodse scholen moesten meermaals dicht en Coevorden besloot voorlopig geen zogenoemde stolpersteine te plaatsen. In Breda is de herdenking bij het Joodse Monument in het Wilhelminapark geschrapt. De gebruikelijke stille tocht voorafgaand aan de Groningse herdenking werd geannuleerd.
‘Ik wilde eigenlijk naar Groningen, maar dat kon niet’, zegt Anneke van Duivenvoorde (68) uit Nunspeet. ‘Ik wil mijn solidariteit betuigen, maar alleen Amsterdam bleef over.’ Haar man is Joods, haar zoon woont in New York. ‘Ik belde laatst met hem en hij denkt eraan terug te keren naar Nederland. Doe maar niet, zei ik. Het antisemitisme is hier enorm toegenomen, we zijn terug bij af.’
Voor herdenkingen die wel doorgaan, zoals die in Groesbeek en Utrecht, is de belangstelling groter dan normaal. Ook de synagoge in Amsterdam, waar 850 mensen in passen, is donderdagavond bijna tot de laatste plaats gevuld. De herdenking begint een kwartier later, omdat iedereen eerst een plekje moet vinden. Onder de aanwezigen zijn prominente politici als burgemeester Femke Halsema, Frans Timmermans, voormalig minister Ferd Grapperhaus en de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer, Jan Anthonie Bruijn en Vera Bergkamp. De ambassadeurs van Israël en de VS houden een toespraak.
Halsema sprak zich de afgelopen weken voortdurend fel uit tegen het oplaaiend antisemitisme in de stad. Ze zei alles in het werk te stellen om de herdenking door te kunnen laten gaan. Incidenten blijven donderdagavond gelukkig uit.
De aanval van Hamas op 7 oktober is bij de geladen herdenking, vol luide oproepen eindelijk van het verleden te leren, nooit ver weg. ‘Joden werden toen, net als in 1938, uit hun huizen gesleept’, zegt de voorzitter van het Centraal Joods Overleg, Chanan Hertzberger, in zijn toespraak. Hij roept het kabinet op Israël onvoorwaardelijk te steunen in de strijd tegen Hamas. ‘Hamas is een terroristische organisatie. Hoeveel doden er aan Palestijnse kant vallen, is daaraan ondergeschikt.’
Vicepremier Sigrid Kaag kiest andere woorden. Ze veroordeelt de terreurdaden van Hamas ‘met de strengst mogelijke woorden’ en stelt dat het bestaansrecht van Israël ‘op geen enkele manier ter discussie staat’. Maar daarna vraagt Kaag ook aandacht voor de humanitaire situatie in Gaza. ‘Het valt me zwaar de juiste woorden te kiezen. Elke dode is er één te veel.’
Tweehonderd mensen hadden een petitie tegen de toespraak van Kaag getekend, omdat haar man Palestijns is. Maar als ze haar speech eindigt met de oproep ‘antisemitisme en haat actief te bestrijden’, krijgt ook zij in de synagoge een groot applaus.
Met medewerking van Joram Bolle
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden