Alweer meer dan twintig jaar geleden werd half Nederland verliefd op een seculier-katholieke, hoogopgeleide populist die beloofde het volk als Mozes de weg te wijzen uit de ‘verweesde samenleving’ waarin het was verdwaald. Hij had een revolutionaire belofte, die van een meritocratische eenheidsstaat voor het eigen volk, en ontketende een lawine aan hartstochten – met fatale afloop.
Inmiddels zijn we opnieuw in de greep van een Redder, niet verliefd maar wel met hoopvolle bewondering. Een die deels dezelfde diagnose stelt maar verder compleet haaks staat op de vorige. Pim Fortuyn was een flamboyante hedonist die koketteerde met de dark room, Pieter Omtzigt is een workaholic die de Belastingwet uit zijn hoofd kent.
In de missie van beiden is de belofte te vinden van een omwenteling in bestuur én samenleving, weg van liberale ‘puinhopen’ naar iets beters, of ouders – gemeenschapszin met oog voor de menselijke maat. Bij beiden ook een gedroomde tegenstander, in alles hun tegendeel: voor Fortuyn het fletse Paars en de puriteinse islam, voor Omtzigt de vrolijk visieloze Rutte. Beiden bouwden op een status als outsider: Fortuyn, gemeden door de elite en eruit gezet door Leefbaar Nederland, Omtzigt in de steek gelaten door zijn CDA.
Ook is er een gedeelde katholieke achtergrond, opnieuw met zeer verschillende accenten: Fortuyn was een kind van de jaren zestig en ‘door het marxisme’ heengegaan. Omtzigt is een representant van een minder zuidelijk, Twents katholicisme, getekend door wat de socioloog Van Heek in 1954 treffend noemde „calvinistische penetratie”: strenger in de leer en behept met een strijdbare frontmentaliteit.
Opvallender nog is hun verschil in wervingskracht. Fortuyn beloofde enerzijds bescherming van het geprangde volk in de ‘oude wijken’, belaagd door immigratie, en anderzijds emancipatie van een klasse nieuwe rijken die zich niet gezien voelde in Den Haag. Omtzigt belooft iets anders, zijn kandidatenlijst vol insiders en experts getuigt ervan: cultureel conservatisme, staatsrechtelijke hervorming en herstel van een bestuurlijk elite die het gebrek aan oplossend vermogen van de overheid beu is. Fortuyn zag de staat – en zichzelf – als Vader voor een volk in nood, Omtzigt wil staat en samenleving heropvoeden.
Frappant is dat hij met die boodschap breed blijft aanspreken, zelfs nu zijn tegenpool Rutte in de mist verdwijnt en hijzelf maar blijft treuzelen over het premierschap. Nu de toekomst met een zwalkende overheid, woningnood, klimaatcrisis en oorlog somber en dreigend lijkt en niet de stralende die Fortuyn beloofde, ligt het misschien voor de hand dat het heil verwacht wordt van een behoudende aanklager die opstaat en naar bed gaat met de belastingregels.
Source: NRC