De Raad uit ‘grote zorgen’ over het wetsvoorstel Handhaving sociale zekerheid die de inmiddels demissionaire ministers Karien van Gennip en Carola Schouten eerder dit jaar publiceerden. De wet moet een einde maken aan het fraudebeleid van het kabinet Rutte I (2010-2012), dat hoge standaardboetes introduceerde voor uitkeringsgerechtigden die (onbewust) fouten maakten. De ministers willen de ‘menselijke maat’ terug en introduceren daarom een ‘gereedschapskist’ met maatregelen, zoals een (voorwaardelijke) boete, een waarschuwing of afzien van straf.
Maar het wetsvoorstel zit maatwerk mogelijk juist in de weg, waarschuwt de Raad. Een oplossing voor fundamentele problemen blijft uit. Bovendien ontbreekt het aan samenhang met andere wetsvoorstellen, die op dit moment ook in de maak zijn en hetzelfde doel beogen. Dat maakt uitvoering complexer.
Over de auteur
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever voor de Volkskrant en schrijft over de volksgezondheid, pensioenen en sociale zekerheid. Hij werd in 2022 genomineerd voor de journalistieke prijs De Tegel.
Lees hier alles over de Tweede Kamerverkiezingen 2023.
‘Het is mooi dat het kabinet oog heeft voor de menselijke maat, maar deze wet garandeert niet dat het nu goed gaat lopen’, zegt Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak. In het ergste geval kan de wet burgers daardoor zelfs verder in financiële problemen brengen, zegt Naves. Hij adviseert het kabinet daarom om het voorstel te heroverwegen.
Een van de grootste problemen is dat er in deze wet niets is opgenomen over hoe de terugvordering van uitkeringen moet verlopen. Dat terwijl de grote problemen voor mensen in de toeslagenaffaire juist begonnen door doorgeslagen terugvordering. ‘Het gaat er in zo’n wet dus ook om in wat voor termijnen je int, of wanneer kwijtschelding mag. Dat blijft nu onduidelijk’, aldus Naves.
Dat die terugvordering in een andere, losstaande wet geregeld moet worden, is volgens de Raad ‘exemplarisch’ voor het gebrek aan samenhang tussen wetgeving. Dat kan in de praktijk tot grote problemen leiden, zegt Naves, omdat het overzicht voor ambtenaren ontbreekt.
Het leidt bovendien tot meer complexiteit, terwijl na de toeslagenaffaire bij zowel burgers als uitvoeringsorganisaties juist behoefte was aan eenvoudiger regels. ‘Als de ene hand niet weet wat de andere doet, blijven mensen mogelijk met grote schulden zitten. Je kunt dit beter in één overkoepelende wet regelen.’
De Raad aarzelt ook over de introductie van het zogenoemde toelichtingsgesprek. Het voorstel introduceert zo’n gesprek zodat er bij een boete een passende afhandeling gezocht kan worden. In principe is het gesprek ‘vormvrij’ en zijn er geen specifieke eisen aan gesteld. Als een wettelijk kader ontbreekt, kan het een wassen neus worden, zegt Naves. ‘Je mag verwachten dat de overheid eerlijk en objectief is in zo'n gesprek, maar het recente verleden leert dat de overheid zich lang niet altijd zo gedraagt’.
Bovendien vindt de Raad het onterecht dat bij boetes onder de 340 euro geen gesprek nodig is. Voor mensen in de bijstand is dat immers een hoog bedrag. Maar het kabinet zou er volgens de Raad beter aan doen om de noodzaak van een toelichtingsgesprek helemaal weg te nemen, door uitvoeringsorganisaties te verplichten om mensen ‘vooraf actief en zorgvuldig voor te lichten over hun rechten en plichten’.
Sowieso neemt het wetsvoorstel een fundamentele oorzaak van het hardvochtige beleid in de sociale zekerheid niet weg, zegt Naves. ‘Als je één les uit de toeslagenaffaire moet trekken, is het dat je af moet van het verplicht terugvorderen van uitkeringen bij fouten. Maar dat principe handhaaft dit wetsvoorstel gewoon’, aldus de voorzitter. Het is volgens hem wel degelijk mogelijk om terug te gaan naar de situatie zoals in de jaren negentig, waarin terugvorderen geen verplichting maar een ‘mogelijkheid’ was.
Het wetsvoorstel is daarom ‘nauwelijks een stap voorwaarts’ te noemen, vindt Naves. Het blijft volgens hem bij pleisters plakken. Echte waarborgen om ontsporing van handhaving in de toekomst te voorkomen, blijven uit. ‘Eigenlijk houdt de overheid alle mogelijkheden die ze al had. Of beleid niet ontspoort, hangt er dan dus vanaf of de overheid ook in de toekomst in staat is om scherp te blijven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden