‘Het zal uitdagend en in sommige gevallen onmogelijk zijn de plannen binnen vier jaar te realiseren’, waarschuwt het Centraal Planbureau (CPB) dat vooral kritisch is over de voorstellen voor hervorming van het belastingstelsel. ‘De uitvoering van veel beleidswijzigingen is weerbarstig’, aldus het economisch planbureau in de doorrekening Keuzes in Kaart die woensdag werd gepresenteerd.
Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) schrijft over het verlagen van de stikstofuitstoot in de landbouw: ‘Het potentieel van de voorgestelde maatregelen zal richting 2030 nog niet gerealiseerd kunnen worden, omdat gebiedsprocessen lange doorlooptijden hebben.’ Directeur Marko Hekkert van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) betwijfelt of de zeer ambitieuze klimaat- en stikstofmaatregelen in sommige verkiezingsprogramma’s binnen vier tot zes jaar uitvoerbaar zijn.
Over de auteur
Yvonne Hofs is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën, economische zaken en landbouw, natuur en visserij.
Volg alles over de Tweede Kamerverkiezingen hier.
Het CPB heeft de verkiezingsprogramma’s van acht partijen (VVD, GroenLinks-PvdA, D66, CDA, Volt, JA21, ChristenUnie en SGP) doorgerekend om de effecten op de economie en de overheidsfinanciën te beoordelen. Het Planbureau voor de Leefomgeving vlooide vijf programma’s (VVD, GroenLinks-PvdA, D66, Volt en ChristenUnie) door om de gevolgen voor natuur, milieu en klimaat te bepalen.
Een groot aantal partijen, waaronder de potentiële regeringspartners BBB en NSC, heeft zijn plannen niet aan het onafhankelijke oordeel van de planbureaus onderworpen. De spijbelaars claimen in de peilingen de helft van het aantal Kamerzetels, waardoor de traditionele doorrekening flink aan waarde heeft ingeboet.
Veel partijen willen (een deel van de) toeslagen afschaffen, aan fiscale aftrekposten sleutelen en/of de inkomsten- en vermogensbelastingen aanpassen. Het CPB is sceptisch of dat allemaal binnen één kabinetsperiode van vier jaar te doen is, maar heeft de meeste van die voorstellen toch doorgerekend. Dus ook wellicht onhaalbare maatregelen zijn meegenomen in de uitkomsten.
Uit onderzoek blijkt overigens dat kiezers zich niet merkbaar laten beïnvloeden door de resultaten van de doorrekening. Partijen die de toets van de planbureaus mijden, worden daar in het stemhokje doorgaans niet op afgerekend. Vandaar dat de animo voor de doorrekening sinds 2017 zichtbaar afneemt. Partijen die deelnemen stellen zich bloot aan kritiek, terwijl daar dus geen duidelijke verkiezingswinst tegenover staat. De kiezer houdt wel van ‘gratis bier’, zoals het doen van dure verkiezingsbeloften zonder financiële dekking spottend wordt genoemd.
De doorrekening is van groter belang voor de formatie. Het is een soort brevet van degelijkheid. De deelnemende partijen laten ermee zien dat ze ‘serieus’ zijn en goed over hun plannen hebben nagedacht, wat ze in principe tot aantrekkelijker coalitiepartners maakt. Maar NSC komt waarschijnlijk ook hier straffeloos weg, omdat er - zoals het er nu naar uitziet - moeilijk een kabinet geformeerd kan worden zonder de partij van Pieter Omtzigt.
De door de planbureaus gefileerde partijen maken heel verschillende keuzes op financieel-economisch en milieugebied. Een gemene deler is dat ze niet of nauwelijks bezuinigen. Ook niet op de gezondheidszorg, terwijl ambtenaren en andere deskundigen al vele jaren waarschuwen voor de almaar oplopende zorgkosten, die een steeds groter deel van de rijksuitgaven opslorpen.
Bij ongewijzigd beleid stijgen de overheidsuitgaven de komende vier jaar met ruim 40 miljard euro. Een groep topambtenaren stelde in september dat een volgend kabinet minstens 17 miljard euro op de uitgaven moet besparen om te voorkomen dat de staatsfinanciën op de lange termijn ontsporen. Geen van de acht doorgelichte partijen doet dat.
De meeste partijen (met uitzondering van VVD en CDA) voeren de onderwijsuitgaven flink op. Alle partijen geven meer uit aan defensie, veiligheid en ‘bereikbaarheid’. Dat laatste komt onder andere doordat de meeste verkiezingsprogramma’s extra investeringen in het regionale openbaar vervoer beloven.
De VVD is de enige die de verhoging van de overheidsuitgaven iets tempert (‘ombuiging’), maar ook de liberalen geven veel meer uit dan de ambtenaren adviseerden. Hun ombuiging realiseren de liberalen voornamelijk door 5 miljard euro te bezuinigen op ontwikkelingssamenwerking en door het Nationaal Groeifonds te liquideren. Dat fonds, in 2020 opgericht door de ministers Hoekstra en Wiebes, was bedoeld voor investeringen in technische innovatie en onderwijs die de Nederlandse economie op lange termijn moesten versterken.
Het opheffen van dat investeringsfonds is een populaire maatregel onder de CPB-examinanten, omdat die direct 2,8 miljard euro oplevert. Alleen Volt en D66 laten het Groeifonds ongemoeid. De politieke partijen geven in hun plannen voorrang aan kortetermijnwinst (het oppoetsen van hun begroting voor de komende kabinetsperiode) boven langetermijnbaten.
Hierbij speelt mogelijk een rol dat het CPB de langetermijneffecten van de verkiezingsprogramma’s dit jaar door tijdgebrek niet heeft berekend. Dat de ingediende beleidsvoorstellen de overheidsfinanciën na 2028 in het ravijn storten, valt niet geheel uit te sluiten, omdat het planbureau daar simpelweg niet naar gekeken heeft. Dat het begrotingstekort de komende vier jaar bij bijna alle partijen daalt, is meer te danken aan de hoge inflatie en economische groei dan aan besparingsdrift bij de plannenmakers. Opvallend is dat de SGP, de partij die altijd het meest hamert op een zuinige overheid, samen met JA21 het begrotingstekort in 2028 het meest laat oplopen.
Volt wijkt in de doorrekening sterk af met een zeer hoge lasten- en uitgavenstijging, maar die uitkomst geeft een vertekend beeld. De partij mikt op een radicale hervorming van het belastingstelsel, waarbij alle toeslagen en fiscale aftrekposten worden afgeschaft, net als de werkgeverspremies. De extreme lastenverzwaring voor burgers wordt grotendeels gecompenseerd door de invoering van een inkomensonafhankelijke ‘basistoelage’ voor elk huishouden en elke volwassene. Door het afschaffen van de werkgeverspremies stijgen de lonen fors als Volt het voor het zeggen krijgt, en daarmee ook de koopkracht. Voor de totaalverbouwing van Volt geldt echter in het kwadraat dat die niet in één kabinetsperiode is uit te voeren.
Wat betreft de stikstofuitstoot behalen alle vijf partijen die hun programma voorlegden aan het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op papier een beter resultaat dan het huidige kabinetsbeleid. Bij VVD, ChristenUnie en Volt blijft het door het ministerie van Landbouw gestelde reductiedoel echter buiten bereik, terwijl dat doel wel haalbaar is (maar niet met zekerheid) als de plannen van D66 en GroenLinks-PvdA worden uitgevoerd. De VVD laat de veestapel met circa 10 procent krimpen, de ChristenUnie circa 20 procent en de andere drie partijen 30 tot 35 procent.
Het klimaatdoel van 55 procent broeikasgasreductie in 2030 wordt alleen door Volt met zekerheid gehaald. Bij D66 en GroenLinks-PvdA is dat bijna zeker. Met de verkiezingsprogramma’s van VVD en ChristenUnie is het doel binnen bereik, maar is de kans groter dat het niet gehaald wordt. Alle vijf partijen behalen op klimaatgebied betere resultaten dan het demissionaire kabinet.
Volgens PBL-directeur Hekkert wordt het wel ‘een megaklus’ om alle plannen die partijen voorstellen voor elkaar te krijgen. Wil dat lukken, dan moeten alle betrokken overheden (provincies, gemeenten, waterschappen) de komende jaren volle bak aan de slag en het kabinetsbeleid enthousiast ondersteunen om de beoogde doelen te halen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden