De Volkskrant vergelijkt verkiezingsprogramma’s op de belangrijkste thema’s. Vandaag: het immigratiebeleid, waar NSC, VVD en BBB elkaar in een coalitie makkelijk zouden moeten kunnen vinden. Maar een samenwerking tussen NSC en GroenLinks-Pvda wordt moeilijk.
Al decennia wordt Nederland voller en drukker. Al decennia is hierover politiek debat. Toch gaat het aantal asielzoekers dit jaar over de 50 duizend heen, het aantal arbeidsmigranten is opgelopen tot ruim 800 duizend en het aantal buitenlandse studenten (hbo en universiteit) ligt boven de 120 duizend (15 procent van alle studenten).
Het migratiesaldo (mensen die Nederland binnenkomen minus mensen die vertrekken) bedroeg over 2022 plus 220 duizend. Arjen Lubach liet in zijn Avondshow met een geestig filmpje zien hoe politici dit benoemen. Geert Wilders (PVV): ‘Elk jaar een stad als Venlo, Emmen of Alkmaar erbij.’ Hugo de Jonge (CDA) sprak van ‘Eindhoven erbij’ en later van ‘Zoetermeer’. Pieter Omtzigt (NSC) noemde in een variant ‘elke drie, vier jaar een stad als Utrecht erbij’.
Volgens onderzoek dat I&O Research deed voor de Volkskrant, zien veel kiezers dit ook als een probleem. De vraag is nu: brengen de Kamerverkiezingen van 22 november een kentering?
Wat opvalt aan de partijprogramma’s is dat, meer dan voorheen, de drie voornoemde soorten migratie in samenhang worden bezien. Daarin spelen de steeds sterkere druk op huisvesting, infrastructuur, gezondheidszorg en onderwijs een voorname rol. Iedereen ziet en voelt dat het knelt. Maar consequenties trekken is niet eenvoudig.
De meeste eensgezindheid lijkt te bestaan over het hoge aantal buitenlandse studenten. Sinds zijn aantreden gebruikte minister Robbert Dijkgraaf van Onderwijs (D66) de metafoor van een auto waarin wel het gaspedaal was gevonden, maar de rem en het stuur buiten bereik bleven. Inmiddels heeft hij een wetsvoorstel gemaakt waarin beperkingen worden gesteld aan het aantal Engelstalige opleidingen. Als de komende coalitie dat doorzet, kan de druk op studentensteden wellicht iets afnemen.
NSC van Pieter Omtzigt zal daaraan in elk geval steun verlenen. In het verkiezingsprogramma wordt het aantal buitenlandse studenten ‘gerelateerd aan de beschikbare capaciteit aan woonruimte en opleidingsplaatsen’. Ook moeten opleidingen in het hoger onderwijs ‘standaard weer grotendeels in de Nederlandse taal’ worden aangeboden.
Omtzigt pleit ook voor een ‘minister voor Migratiebeleid’ en een ‘Wet verantwoorde migratie’. Hij streeft naar een migratiesaldo van 50 duizend en vindt het een ‘kerntaak van de overheid om migratie in goede banen te leiden’. Dat geldt dus ook voor arbeidsmigratie en asiel. Arbeidsmigratie is binnen de EU, vanwege het vrije verkeer van personen en goederen, moeilijk te beperken. Maar veel partijen willen wel voorwaarden verbinden aan huisvesting en arbeidsomstandigheden, iets waar met name de SP al jaren voor pleit. Omtzigt wil arbeidsmigranten van buiten de EU slechts ‘selectief toelaten’.
Het asielbeleid moet wat Omtzigt betreft ‘worden aangescherpt’. Net als VVD en CDA wil hij terug naar het tweestatusstelsel van voor 2000. Dat betekent dat wie persoonlijke vervolging heeft te vrezen, meer rechten heeft dan wie tijdelijke bescherming zoekt vanwege oorlogs- of ander grootschalig geweld. De opvang van die laatste, grotere groep is in principe tijdelijk en stelt in de visie van alle drie deze partijen ook beperkende voorwaarden aan de gezinshereniging. Wat de VVD betreft, in de laatste fase van de coalitieonderhandelingen afgelopen zomer, met een wachttijd van twee jaar.
Dit is precies het punt waarop het kabinet-Rutte IV op 7 juli is gevallen. CU-leider Mirjam Bikker zei vrijdagavond in Nieuwsuur dat haar partij in de coalitieonderhandelingen een concessie had gedaan. De CU ging mee in het tweestatusstelsel, omdat ‘ons bezwaar op dit punt niet principieel is’. Op één voorwaarde, zei ze, die van meet af aan gold: ‘Minderjarige kinderen horen bij hun ouders.’
In het CU-programma, dat pleit voor een ‘rechtvaardig en gastvrij migratiebeleid’, staat het nu zo: ‘Wij gaan niet terug naar een tweestatusstelsel in Nederland. Bijna alle lidstaten kennen het systeem dat een vluchtelingenstatus dezelfde materiële rechten oplevert als een subsidiaire beschermingsstatus (waaronder het recht op gezinshereniging).’ En: ‘Wij zijn tegen maatregelen die kinderen onnodig scheiden van ouders.’ De CU wil een Centraal Planbureau Migratie, en de hele migratieketen onderbrengen bij het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Hier loopt dus een duidelijke breuklijn door de partijen. De rechtse partijen PVV, FvD, BVNL en JA21 willen een asielstop, en VVD en CDA zien heil in een stelselherziening (die overigens in het verleden tot veel bezwaarprocedures bij immigratiedienst IND en rechtbanken leidde). Maar de linkse partijen hebben geheel afwijkende standpunten over dit onderwerp.
Dat blijkt ook uit het programma van GroenLinks-PvdA, dat zich niet uitspreekt over het tweestatusstelsel (dat werd afgeschaft onder de Vreemdelingenwet van PvdA-staatssecretaris Job Cohen). Wel staat er: ‘Het uit elkaar scheuren van gezinnen gaan we gewoonweg niet doen.’ En over het asielbeleid: ‘Mensen hebben altijd het recht om op Europees grondgebied asiel aan te vragen. Iedereen heeft recht op een individuele beoordeling.’
Zo bezien zal een samenwerking tussen NSC en GroenLinks-PvdA op dit onderwerp moeilijk, zo niet onmogelijk worden. NSC wil op haar beurt niet samenwerken met de PVV en komt dan voor asiel en migratie automatisch uit bij de VVD. En BBB natuurlijk, want ook deze partij doet scherpe voorstellen: ‘De asielcrisis belast onze samenleving aanzienlijk en we moeten via een quotum hier paal en perk aan stellen.’
Dat quotum bepaalt BBB op 15 duizend; iedereen die zich daarna meldt, ‘kopen we af bij de EU onder de nieuwe migratiedeal’. De Orde van Advocaten wees er maandag op dat sommige voorstellen van VVD, NSC en BBB ‘rechtstatelijk niet toelaatbaar’ zijn.
Begin volgend jaar rapporteert de staatscommissie ‘Demografische ontwikkelingen 2050’. Die is zomer 2022 ingesteld en zou het huidige kabinet adviseren ‘over de uitdagingen die de verwachte vergrijzing en migratie de komende dertig jaar met zich meebrengen’. Dat wordt dan een advies aan het demissionaire kabinet, maar, belangrijker, vooral ook een document dat mogelijk bruikbaar is in de formatie.
Op tafel liggen al de tientallen documenten die na de kabinetsval naar de Tweede Kamer zijn gestuurd. Alle (on)mogelijkheden om immigratie te beperken, zijn tijdens de maandenlange onderhandelingen door ambtenaren onderzocht. Wat nu resteert, is politieke wil.
Over de auteur
Remco Meijer is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over justitie en het koninklijk huis.
Lees hier alles over de Tweede Kamerverkiezingen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden