Slechts zeven partijen hebben hun programma dit jaar aan de kritische financieel-economische inspectie van het Centraal Planbureau (CPB) onderworpen. Slechts vijf legden hun plannen voor aan het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), dat de programma’s toetst op de milieu- en klimaateffecten. In 2021 waren dat er nog respectievelijk tien en zes.
Het voordeel van de doorrekening Keuzes in Kaart is dat alle verkiezingsprogramma’s langs dezelfde meetlat worden gelegd, waardoor de uitkomsten goed vergelijkbaar zijn. Die vergelijking is dit jaar helaas erg incompleet, omdat twee grote nieuwe partijen (BBB en NSC) hun neus ophalen voor de rekenexercitie van de planbureaus. Deelname is vrijwillig, en de twee populaire nieuwkomers zien er geen brood in.
Niet meedoen is niet zonder risico. Partijen die de onafhankelijke inspectie mijden, laden de verdenking op zich dat ze ‘gratis bier’ uitdelen en vrezen voor een slechte uitkomst van de doorrekening. ‘Alleen bange partijen doen dat niet’, zegt een woordvoerder van een partij die haar programma wel heeft laten toetsen. In verkiezingsdebatten krijgen lijsttrekkers van planbureauschuwe partijen steevast voor de voeten geworpen dat ze blijkbaar knollen voor citroenen verkopen. VVD-lijsttrekker Dilan Yesilgöz verweet Pieter Omtzigt tijdens het RTL-debat dat zijn NSC-programma een ‘menukaart zonder prijzen’ is.
Omtzigt gebruikt de inleverdeadline van het CPB als excuus: zijn programma was niet op tijd klaar om aan de doorrekening deel te nemen. Het is echter maar de vraag of NSC wel had meegedaan als die deadline later was geweest: Omtzigt heeft veel kritiek op de ‘modellenwerkelijkheid’ van de planbureaus. BBB-partijleider Caroline van der Plas veroorzaakte onlangs hilariteit toen ze tijdens een Kamerdebat verklaarde dat ze het BBB-programma niet laat doorrekenen, ‘omdat het CPB gaat uitrekenen wat het allemaal kost’.
Maar ook onder meer gevestigde partijen verliest de doorrekening aan gewicht. Dit jaar laat de SP de planbureaus voor het eerst links liggen, en ook Denk doet deze keer niet mee. De SP onderwierp zich al een paar verkiezingen met tegenzin aan de CPB-toets, omdat de voorstellen van de partij steevast als duur en slecht voor de overheidsfinanciën werden beoordeeld. ‘De belangrijkste reden is dat wij een ideeënstrijd willen voeren, en niet een boekhoudersdebat’, verklaarde lijsttrekker Lilian Marijnissen over de CPB-boycot.
Denk, dat twee jaar geleden nog wel meedeed, voert aan dat de doorrekening te veel werk met zich meebrengt voor een kleine fractie. Partijen die meedoen moeten namelijk veel aanvullende informatie aanleveren en vragen van de planbureaus beantwoorden. De Partij voor de Dieren, de PVV, Forum voor Democratie en BVNL laten hun programma’s evenmin doorrekenen, om verschillende redenen.
Opvallend is dat de PBL-doorrekening een stuk minder populair is dan die van het CPB. Rechtse partijen hebben de neiging het PBL te negeren, omdat zij gemiddeld slechter scoren op klimaat- en milieudoelen dan de linkerzijde van het politieke spectrum. Bij de CPB-berekening was dat vaak juist andersom: rechtse partijen scoren vaak beter op gezonde overheidsfinanciën, economische groei en werkgelegenheid.
Het is linkse partijen een doorn in het oog dat hun rechtse concurrenten alleen voor de CPB-doorrekening kiezen. De schadelijke milieu- en klimaateffecten van hun plannen blijven daardoor buiten beeld. Van alle rechtse partijen legt dit jaar alleen de VVD zijn programma voor aan het PBL. Het CDA deed dat twee jaar geleden nog wel (de VVD toen juist niet), maar is nu afgehaakt. CDA’ers willen niet zeggen waarom, maar de concurrentie fluistert dat de partij niet gerust is op de doorrekening van zijn stikstof- en natuurbeleid.
Uit ergernis over dit toenemende duikgedrag heeft pensionado Wim Suyker, tot 2021 programmaleider overheidsfinanciën bij het CPB, de verkiezingsprogramma’s van de afhakers op eigen houtje doorgerekend. Zijn conclusie over de programma’s van BBB en NSC luidt dat die op cruciale punten erg vaag en onduidelijk zijn. Zo schrijft Omtzigt dat het overheidstekort teruggedrongen moet worden ‘in de richting van’ de Europese norm van 3 procent, maar dat kan dus ook een verlaging met slechts 0,01 procent betekenen. Over het BBB-programma zei Suyker bij BNR: ‘Voor een potentiële regeringspartij is dit programma te mager en onvoldoende uitgewerkt’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden