Tot het eind van de vorige eeuw heette Tata Steel nog 'gewoon' Hoogovens. Het was de trots van de regio, een bedrijf waar vrijwel iedereen in omliggende dorpen mee te maken had. "De hele omgeving ademde - letterlijk, maar ook figuurlijk - Hoogovens", zegt oud-medewerker en voormalig milieu-inspecteur Jan Mol in de tweede aflevering van Tata's ijzeren greep, die vanaf woensdag te beluisteren is.
Hij werkte van 1975 tot en met 1990 bij het bedrijf, de meeste jaren op de inmiddels beruchte kooksfabriek 2. Die is nu het mikpunt van kritische omwonenden van Tata Steel, die vinden dat de verouderde en vervuilende fabriek zo snel mogelijk moet sluiten.
Maar veertig jaar geleden was dat nog ver weg. "Iedereen had wel kennissen of familie die bij Hoogovens werkten", vertelt Mol. "Van de banketbakker tot de slager tot de speelgoedwinkel: iedereen had het gevoel dat ze van Hoogovens leefden."
Zelf kwam hij in 1978 te werken bij de kooksfabriek 2, die toen pas zes jaar oud was. Maar toch zag de fabriek er al net zo vies uit als de toen tientallen jaren oude kooksfabriek 1, die Mol omschrijft als een "zwarte stinkbende". "Het was een heel vuil proces."
Rond die tijd begint ook meer bekend te worden over de giftige uitstoot van de staalfabriek. Kort nadat Mol bij de kooksfabriek 2 was komen werken, meldde de bedrijfsarts van de Hoogovens dat werknemers mogelijk gevaar liepen door de kankerverwekkende PAK-stoffen (Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen) die uit de fabriek kwamen. Dat was gebleken uit onderzoek op kooksfabrieken in Engeland.
"De leiding van Hoogovens werd ongerust en wij werden ongerust", vertelt Mol, die ook actief was binnen de vakbond. "Toen kreeg iedereen die op de fabriek moest werken en die mogelijk giftige stoffen zou binnenkrijgen een 'Airstream-helm'. Een helm met een ventilator en een filtertje. Dan kreeg je schone lucht in plaats van die mogelijk PAK-houdende lucht."
Er werden ook werkzaamheden in gang gezet om lekken in de fabriek te dichten. Dat leverde flinke verbeteringen op, zag Mol.
"De eerste prioriteit was de gezondheid van de medewerkers", blikt hij terug. "Dat ook de omgeving daaraan blootgesteld werd, dat beseften wij helemaal niet. Dat was helemaal niet iets waar we ons druk over maakten."
Voor de directie van Hoogovens en de provincie Noord-Holland werd in de jaren zeventig al wel duidelijk dat de kankerverwekkende PAK-stoffen uit de kooksfabrieken ook in de omgeving terechtkwamen, bleek uit een oud rapport. In de jaren tachtig zette de provincie een procedure in gang om de lekkende deuren van de fabriek te laten vervangen. Maar dat plan werd weer geschrapt toen in 1988 een milieuconvenant werd gesloten met het bedrijf, onthulde NU.nl vorige week.
Mol ging in 1991 aan het werk bij die provincie, als milieu-inspecteur. Hij werd verantwoordelijk voor het handhaven van de vergunningen bij zijn voormalige werkgever.
"Als milieu-inspecteurs die betrokken waren bij Hoogovens hadden we weleens het gevoel dat we tegen iedereen moesten opboksen", vertelt hij over die tijd. Ze wilden streng zijn, maar dat werd niet altijd op prijs gesteld. "Want zowel Hoogovens als de publieke opinie als onze eigen vergunningverleners waren er nou niet zo van geporteerd als wij met een dwangsom of proces-verbaal op de proppen kwamen."
"Als handhaver vond ik destijds de vergunningen van Hoogovens altijd te ruim", zegt Mol. Hij zag dat vergunningverleners van de provincie hun best deden, maar dat het bedrijf als grote werkgever en industriële macht ook een "enorme lobby" had. Het economische belang ging vaak voor - niet alleen bij de overheid, maar ook in de omgeving.
Dat bleek bijvoorbeeld toen er begin jaren negentig grafietregens neerdaalden op Wijk aan Zee. Het dorp zat meermaals onder een flinke laag stof en inwoners kregen bonnen om hun auto gratis door de wasstraat te halen. "Hun grootste zorg was dat hun auto vies was geworden", aldus Mol. "En als Hoogovens die liet reinigen… Er zullen best mensen ontevreden zijn geweest, maar dan verstomden de geluiden uit de omgeving."
Tata's ijzeren greep is te beluisteren via NU.nl, Spotify of Apple Podcasts.
Source: Nu.nl economisch