Betekenis ontstaat uit de verhouding tussen vorm en inhoud. Een verhaal krijgt zijn gewicht door hoe het wordt verteld: door de toon, de lichaamshouding en gezichtsuitdrukking van een mens, door de precieze woorden en de vorm van de zinnen in een tekst. Onze samenleving staat bol van de informatie maar heeft weinig vorm. De media en sociale media versterken dat. Nieuws dient zich bijvoorbeeld aan als een stroom waarin wat niet gelijk is gelijk wordt gemaakt. Een foto van dode mensen in witte zakken in Gaza, waaronder twee kleinere zakken, van een kindje en een baby, wordt gevolgd door een foto van Caroline van der Plas in een stal met koeien, die wordt gevolgd door een foto van een alomtegenwoordige man in pak voor een bureau.
Filosoof Byung-Chul Han schrijft in The disappearance of rituals dat mensen in hedendaagse westerse samenlevingen rituelen missen om met elkaar en grote gebeurtenissen om te gaan. Dat leidt tot ontworteling. Rituelen laten ons in de tijd wonen, ze geven het leven een ritme en het samenleven een vorm. We kunnen leunen op hun stilte of juist vrij zijn, tijdens feesten waarin onze ‘ik’ opgaat in een groter verhaal. Als de vorm ontbreekt, schrijft hij, verliezen we onze aanknopingspunten en gemeenschappelijkheid. Er is nu veel ervaring, maar geen kader waarin dat betekenis krijgt.
Byung-Chul Han schrijft dat hij niet nostalgisch wil zijn en dat lijkt me terecht. Rituelen en omgangsvormen zijn vaak ook hiërarchisch, bevestigen verhoudingen die groepen mensen en andere dieren benadelen. Over de rituelen die deze tijd nodig heeft zegt hij weinig, hoewel de stilte er in elk geval deel van uitmaakt.
Terwijl ik nadenk over nieuwe rituelen voor deze tijd lees ik Ik zeg geen vaarwel van Han Kang. De hoofdpersoon van deze roman is een schrijver, Gyeong-ha, iemand die haar beroep gemaakt heeft van het vorm geven aan wat nog geen vorm heeft. Ze schreef een boek over een historisch bloedbad, en wordt nu weer geconfronteerd met dood en geweld, in haar persoonlijke leven en in onderzoek dat ze doet naar een neergeslagen burgeropstand. Han Kang opent in het verhaal de grenzen tussen dood en leven. Geesten spreken op verschillende manieren met de levenden, en de kunst geeft iets van wat verdwenen is terug aan wie er nog is. Het is een poëtisch boek, waarin de bomen en de sneeuw net zo belangrijk zijn als de mensen en hun geschiedenis.
Schoonheid lijkt geen plaats te hebben in het aangezicht van gruwelen. Maar soms is dat het enige wat we hebben om elkaar te bereiken en recht te doen aan degenen die er niet meer zijn.
En om recht te doen aan wat er op het spel staat. Platte beelden vervuilen, en vertroebelen waar het om gaat, zeker als het er veel zijn. Te vaak herhaalde woorden verliezen hun bereik, met de verkiezingen in zicht is dat weer goed te merken. Beter samenleven gaat niet alleen over inhoud, het is ook een vormkwestie.
„en is een vorm niet ook elkaar ‘geef mij nog even’/ kunnen zeggen?” schrijft Nachoem Wijnberg in Hoe het werkt, een bundel over kunst en poëzie die ik nog nauwelijks begrijp. Maar dat geeft niet, want om te werken heeft kunst tijd nodig.
Het is een belangrijk vermogen, om de verschijnselen en elkaar tijd kunnen geven. Tijd houdt alles vast: aandacht, beweging, zoeken naar de juiste vorm. Laat dat dus het eerste antwoord zijn op de stroom van alles die aan ons trekt: tijd geven aan wie en wat telt. Met onze ogen, onze woorden, onze handen.
Source: NRC