Hoe gaat het met oma? Er verschijnt een zachte glimlach op het gezicht van Olga Chernykh. ‘Nog hetzelfde als in de film’, antwoordt de Oekraïense regisseur. ‘Bedankt voor de vraag.’
Oma − ‘baboesjka’ − is de enige van de familie die achterbleef in hun voormalige woonplaats Donetsk, waar pro-Russische separatisten al in 2014 de macht grepen. ‘Er wordt hevig gevochten rondom de stad. De Russische troepen hebben een enorm offensief ingezet bij Avdiivka, dat is vlakbij. Bij oma is het dus niet zo rustig – als ik dat woord kan gebruiken. Maar over het algemeen is ze oké.’
Oma duikt meermaals videobellend op in A Picture to Remember, de openingsfilm van de 36ste Idfa-editie. Bijna onberoerd oogt ze, zelfs als de granaten tot in haar tuin regenen. Alsof ze niet anders verwacht. ‘Dat is óók omdat ze ons niet bang wil maken’, weet haar 32-jarige kleindochter. ‘Ze houdt zich groot. Mijn ouders en ik hebben er alles aan gedaan om haar uit Donetsk te krijgen. Alle troeven ingezet, echt alles wat je maar kunt bedenken. Maar ze wil absoluut niet weg. Ze heeft nog een zus daar. Wat familie, een paar vrienden. Het is een kleine bubbel, maar wel haar bubbel. Ze is 81. Ook eerder zou het al gevaarlijk zijn geweest om haar op te zoeken. Voor mijn moeder, die werkt voor de Oekraïense overheid. Maar ook voor mij. En nu is het onmogelijk.’
Over de auteur
Bor Beekman is sinds 2008 filmredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft recensies, interviews en langere verhalen over de filmwereld
Over de oorlog gaat Chernykhs persoonlijke en essayistische documentaire, waarin drie generaties vrouwen zich staande houden: haar grootmoeder, haar moeder en zijzelf. Maar ook over de ontwrichtende werking van het voorbije Sovjet-regime op haar familiegeschiedenis. Over de volksverhuizingen en executies, de leugens en angsten. Een mix van familiefilmpjes, foto’s en archiefbeeld, waarin opnamen van drone-aanvallen en een hemel vol raketsporen ook zomaar een beeldrijm aangaan met de fraaie microscopische foto’s van de moeder van de filmmaker, die als patholoog-anatoom werkt in het mortuarium van Kyiv. Menselijk weefsel als kunst. ‘O, wil je weten waar je naar kijkt? Echt? Oké, kanker, wat tanden, een maag. En nog iets, covid geloof ik. Ik zag een verband met al die internetvideo’s van explosies en luchtaanvallen, op een of andere manier. Het leek op elkaar. Zo’n nachtdrone bijvoorbeeld, dat is toch net een levend wezen als je ernaar kijkt? Een parasiet, vijandig en agressief. Ik zocht naar een meer abstracte manier om over de oorlog te kunnen vertellen, maar dan wel ingebed in de werkelijkheid.’
Twee weken voor ze afreist naar Amsterdam voor de wereldpremière videobelt Cherynykh vanuit de bergen van Bulgarije, waar ze tijdelijk verblijft. De telg uit een artsenfamilie rondde eerst een studie marketing af (‘mijn grootste fout’), voor ze op de Oekraïense filmacademie belandde, waar ze afstudeerde als cameravrouw. Sinds 2019 werkte ze aan haar eerste lange documentaire; een portret van haar moeder, het hoofd van de afdeling patholoog-anatomie van het mortuarium van het grootste ziekenhuis van Kyiv . ‘Zo begon het ja. En dat liep vast. Het makkelijkste antwoord is: omdat de oorlog begon. Maar als ik eerlijk ben, probeerde ik het onderwerp van de oorlog vóór die tijd een beetje te vermijden. En toen de grote oorlog begon − laten we het zo noemen − kón ik het niet meer uit de weg gaan. Daar had ik het recht niet toe. En als ik een film over mijn moeder maakte, moest het ook over mijzelf gaan, vond ik. Wat het betekent, deze oorlog. Wat er gebeurt als je alles verliest.’
A Picture to Remember is ook een saluut aan Donetsk, de ooit rijke en trotse staalstad waar Chernykh is opgegroeid. ‘Er was altijd een soort van competitie tussen Kyiv en het meer industriële Donetsk. Wij vonden onszelf cooler. De mensen die in Donetsk woonden, wilden daar niet weg, tot ze wel moesten. Maar mijn film is ook een verhaal over het héle land. En misschien niet eens alleen over Oekraïne, maar ook over Wit-Rusland, Georgië en de overige post-Sovjet-landen. Oekraïne was het grootste, met de grootste populatie. Dus misschien stonden wij onder nog meer druk van het gestaalde regime en de Sovjet-propaganda. Via mijn familiegeschiedenis wil ik proberen te laten zien wat die Sovjetmachine aanrichtte. Hoe die mensen schiep die bang waren voor de samenleving waarin ze leefden. Mensen die hun eigen familiegeschiedenis herschreven en familiefoto’s verstopten. Of een andere plaats als geboortestad noemden: het verleden van hun ouders probeerden uit te wissen, omdat die misschien niet tot de juiste sociale klasse behoorden. Mijn grootvader heeft heel zijn leven geweigerd om hogerop te geraken in zijn beroep, omdat hij wist dat er dan meer zou worden gegraven in zijn biografie. Want dan had men kunnen ontdekken dat hij een nazaat was van een ‘Witte officier’ (die tijdens de Russische burgeroorlog tegen het bolsjewisme streden, red.). En dat zou gevolgen hebben voor de toekomst van zijn kinderen.’
In haar film houdt Chernykh de oorlogsgruwelen buiten beeld, ook in het mortuarium. ‘De oorlog is er wel, maar niet op de voorgrond. En eigenlijk was de oorlog altijd al aanwezig, al een eeuw lang.’
Hoe was het voor haar als kind, om een moeder te hebben die in het mortuarium werkt? ‘Heel gewoon. Als kind sportte ik na school in de fitnessruimte van het ziekenhuis. Dat was handig voor mama, want dan kon ze me daarna oppikken. Soms liep ik zelf naar haar toe door het mortuarium. Het was nooit een enge plek voor me. Ik geloof dat lijkschouwers vrij empathische mensen zijn, vaak met een geweldig gevoel voor humor en ironie.’
Haar moeder en vader hebben haar documentaire nog niet gezien. ‘Nee, mijn moeder kan zich helemaal niet concentreren als ze iets op een klein scherm of televisie kijkt. Dus ik zei: jullie komen naar Amsterdam, dan kijken we samen.’
Oma zal thuis kijken, in Donetsk. ‘Ze is de wijste persoon die ik ken van haar generatie, die nog voor honderd procent Sovjetburger was. Ze is vooral bezig de familie bijeen te houden, ondanks alles. Terwijl de bommen vallen. Ik weet dat ze ook nog contact heeft met verre familie in Moskou, al heeft ze het daar nooit over met ons. Ik kan dan wel eens exploderen: je moet niet met ze praten! Maar, zegt zij dan: de politiek zal weggaan, wij zullen blijven.’
A Picture to Remember is de openingsfilm van International Documentary Filmfestival Amsterdam, dat woensdag 8 november aanvangt met de wereldpremière in het Amsterdamse Koninklijk Theater Carré. Zaterdag 11 november is de film van Olga Chernykh te zien op de Volkskrant Idfa-dag, eveneens in Carré, samen met de documentaires Red Herring, Citizen Sleuth en Gerlach. Er zijn nog kaarten verkrijgbaar.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden