Voor het tweede één-op-één debat is het aan VVD-leider Yesilgöz om een van de deelnemers uit te dagen. Net als Timmermans kiest zij voor een debat met Omtzigt. Daaruit kan worden afgeleid dat zowel GroenLinks-PvdA als de VVD inschatten dat een deel van de achterban zich aangetrokken voelt tot NSC. Met de vraag waarom Omtzigt zijn programma niet wil laten doorrekenen probeert Yesilgöz de suggestie te wekken dat de kiezer bij Omtzigt niet moet rekenen op financieel deugdelijk beleid.
Zij noemt het programma van Omtzigt ‘een menukaart zonder prijzen’. Uit kiezersonderzoeken blijkt dat de VVD juist op het thema verantwoord begrotingsbeleid goed scoort bij de burgers. Op zich dus een begrijpelijke keuze om Omtzigt hierop aan te vallen. Of het ook gelukt is om de NSC’er als een onverantwoordelijke potverteerder neer te zetten is nog maar de vraag.
Omtzigt neemt ook bij dit één-op-één debat gebruik van de mogelijkheid om duidelijk te maken hoe hij kijkt naar rekenmodellen en doorrekeningen. Al jaren is Omtzigt kritisch op de rekenmodellen die volgens hem te veel uitgaan van een papieren werkelijkheid. Tegelijkertijd wijst hij erop dat aan de formatietafel uiteindelijk niets terug te zien is van die doorrekeningen. Hij houdt Yesilgöz voor dat alle partijen voor een versobering van de expatregeling waren, maar daar uiteindelijk niets van terug te zien was in het regeerakkoord.
Omtzigt zal binnenkort duidelijk maken welk prijskaartje aan de plannen uit zijn verkiezingsprogramma hangen. Dat doet hij niet met de hulp van het Centraal Planbureau; de oprichting van zijn partij geschiedde na de uiterste deadline waarop de plannen bij de rekenmeester binnen hadden moeten zijn. ‘U zult zien waar we extra geld aan besteden en waar niet’, aldus Omtzigt. Verder dan haar teleurstelling hierover uitspreken heeft Yesilgoz niet. ‘Oprecht jammer.’
Avinash Bhikhie
Het begint nu wel een echt een patroon te worden: ook in het immigratiedebat zit Omtzigt dichter tegen de VVD aan dan tegen GroenLinks-PvdA.
Zoals bekend is Omtzigt voor een ‘richtgetal’ van vijftigduizend mensen voor het migratiesaldo. Yesilgöz vindt dat ‘geen slecht idee’, al benadrukt ze dat zij nu geen getal gaat noemen. ‘Eerst moet het aantal fors omlaag. Leiders moeten nu moeilijke besluiten nemen. Een maximum bereik je niet zonder maatregelen.’
Timmermans is minder enthousiast. ‘Je kunt je er toch niet aan houden’, zegt hij, omdat Nederlander niet alles in eigen hand heeft. ‘Dus dan bouw je de teleurstelling al in.’
Hij grijpt wel de gelegenheid om Yesilgöz nog eens aan te vallen op de val van het kabinet: trok de VVD de stekker er immers niet uit omdat de ChristenUnie niet wilde meewerken aan plannen om de gezinshereniging verder te beperken? ‘Een kabinet laten vallen op wens om families uit elkaar te halen, dan zak je door de morele ondergrens’, zegt Timmermans. ‘Ik vind het heel goed dat de ChristenUnie zei: daaraan doen we niet mee. GL-PvdA zal dat ook nooit doen.’
Bij het oordeel over de spreidingswet van het demissionaire kabinet, staat Timmermans in dit gezelschap ook al alleen. Omtzigt is tegen de spreidingswet. ‘Ik vind dat spreiden pas zin heeft als er meer capaciteit is voor de instanties om die wachtlijsten weg te werken. Dan kun je mensen die afgewezen worden ook terugsturen naar hun land van herkomst.’
Yesilgöz is ook tegen, om de bekende reden: ‘Er is niks mis met een eerlijke verdeling van asielzoekers over gemeenten, maar dat kan pas als je de instroom echt naar beneden hebt gebracht.’
En Timmermans dan? Die is voor de wet, omdat hij het niet eerlijk vindt dat nu enkele gemeenten veel zwaarder worden belast dan de meeste anderen. ‘Willen we de mensen in Ter Apel en Budel in de steek laten? Ik vind dat onverantwoord.’
Raoul du Pré
De lijsttrekkers krijgen ook de gelegenheid één-op-één met elkaar in debat te gaan. Timmermans kan geen genoeg krijgen van Omtzigt want na het door henzelf georganiseerde één-op-één debat in Arnhem en de lijsttrekkersuitzending bij NOS op 3 daagt de roodgroene lijsttrekkers de NSC’er uit voor een debat over, opnieuw bestaanszekerheid.
Timmermans wekt de suggestie dat Omtzigt tegen de verhoging van het minimumloon zou zijn en grote bedrijven en de hoogste inkomens de hand boven het hoofd zou houden. In het debat doet Timmermans een poging Omtzigt kleur te laten bekennen. Dat doet de NSC'er niet.
Omtzigt maakt van de gelegenheid gebruik om zijn invulling te geven over wat hij onder bestaanszekerheid verstaat: het standpunt over minimumloon is bij de kijker inmiddels al bekend. Bestaanszekerheid gaat bij Omtzigt duidelijk over het verlagen van de lasten, door bijvoorbeeld de energievoorziening in eigen handen te houden. De afgelopen gascrisis verkocht Nederland haar eigen gas aan het buitenland waarna vervolgens op de gasmarkt tegen woekerprijzen gas werd ingekocht. Vervolgens moeten er allerlei regelingen worden opgetuigd om mensen te compenseren voor de hogere energierekening. Daarnaast moeten er radicale keuzes gemaakt worden op het woondossier. Zoals inmiddels bekend is betekent dat bij Omtzigt een migratiequotum.
Avinash Bhikhie
Een manmoedige poging van de debatleider om er achter te komen wat de drie partijen ‘nou echt concreet gaan doen’ om in de komende jaren meer woningen te bouwen, komt niet helemaal uit de verf.
Alle drie willen ze ‘meer regie’ op de woningbouw: een minister van Volkshuisvesting moet het heft in handen nemen en gemeenten en corporaties desnoods dwingen om meer huizen te bouwen. Dat vinden alle drie de partijen, zonder erbij te zeggen dat het demissionaire kabinet dat ook al wilde en dat die minister (Hugo de Jonge) er ook al een tijdje is.
Veel groter zijn de verschillen als het gaat om de lastenverdeling. Timmermans legt nog eens uit dat hij de lasten veel eerlijker wil verdelen: minder belasting op arbeid, meer op vermogens, winsten en aandelen.
Daar zet Yesilgöz zich met veel genoegen tegenaf. ‘Ik hoor vooral belasten, belasten, belasten. Daar is de VVD wel klaar mee. De overheid moet eerst naar zichzelf kijken. Begin eerst eens met bezuinigen. Ik denk bijvoorbeeld aan ontwikkelingssamenwerking.’
Daarmee staan VVD en GroenLinks-PvdA vertrouwd tegenover elkaar. Maar wat vindt Omtzigt?
Die bekent kleur en sluit zich aan bij Yesilgöz: ‘Ik voel me niet thuis bij dreigen met belastingverhogingen. Bij de vorige verkiezingen beloofden de coalitiepartners allemaal dat de overheid minder zou uitgeven. Maar er werd niet 6 miljard bezuinigd maar 20 miljard extra uitgegeven. Ik wil een onderzoek naar de hele rijksbegroting om te kijken of het geld goed uitgegeven wordt.’
Hij noemt bijvoorbeeld de klimaatuitgaven, waarvan de Algemene Rekenkamer al tijden klaagt dat onduidelijk is hoe die worden uitgegeven. Omtzigt: ‘De overheid moet eerst echt naar zichzelf kijken, voordat er allerlei nieuwe belastingen worden ingevoerd.’
Raoul du Pré
Het eerste blokje waar de drie lijsttrekkers zich over buigen is het thema dat deze campagne door alle partijen naar voren wordt gehaald en waar alle partijen weer hun eigen invulling aan geven: bestaanszekerheid. Voor de een gaat het om de bestrijding van armoede, voor de andere partij gaat het over een leefbare planeet, voor weer de andere partij gaat het om de wooncrisis. Gelukkig bakent RTL dit thema strak af: wat gaan de partijen doen voor de mensen die met moeite rondkomen?
Duidelijk wordt dat VVD en NSC naar elkaar toe kruipen: Yesilgöz en Omtzigt zetten allebei in op het verlagen van de vaste lasten. Dat gaat over de energierekening en het verlagen van de belasting op werken. Volgens Omtzigt gaat het om honderden euro’s die mensen in de portemonnee overhouden. Yesilgöz werpt zich nadrukkelijk op als beschermer van de middenklasse. ‘We moeten aandacht blijven hebben voor de lagere inkomens, maar mogen middeninkomens niet vergeten.’ Ook dat zijn mensen die aan het eind van de maand met moeite rondkomen.
Timmermans legt de prioriteit bij het verhogen van het minimumloon naar 16 euro. De VVD vindt dat het ook omhoog mag, maar laat eerst doorrekenen wat een verstandig bedrag is dat te dragen is voor werkgevers. Pieter Omtzigt is tegen een verhoging naar 16 euro. Hij verwijst naar Spanje waar het jeugdminimumloon ook is verhoogd en de jeugdwerkloosheid hoger is dan het algemeen gemiddelde.
Avinash Bhikhie
Het debat begint met een poging van de debatleiders om het hoge woord eruit te krijgen bij Pieter Omtzigt: is hij bereid premier te worden?
Yesilgöz en Timmermans twijfelen niet over hun ambities. ‘Ik ben er klaar voor’, zegt Yesilgöz. ‘Het is aan de kiezer. Ik ben iemand die besluiten durft te nemen, eerlijk is als iets niet kan en naar de mensen luistert.’
Timmermans wil Nederland vanuit het Torentje ‘op een andere koers zetten’, benadrukt hij. ‘ Het moet eerlijker. Voor iedereen en niet alleen voor de happy few. En het moet duurzamer. Nederland moet eerlijker en socialer en we moeten de klimaatcrisis aanpakken.’
Dat is de inleiding tot dezelfde vraag aan Pieter Omtzigt, maar die geeft geen krimp: ‘Ik wil graag ons verkiezingsprogramma uitvoeren. Nederland moet grondig hervormd worden na jaren met grote schandalen. Het gaat mij om die agenda. Waar ik die uitvoer is echt van ondergeschikt belang.’
Hij gaat ‘vandaag geen antwoord geven’ of hij zichzelf in het Torentje ziet. Dat is geen berekening, bezweert hij, maar eerder twijfel: ‘Ik had niet verwacht dat ik hier zou staan toen we tien weken geleden een partij oprichtten. Ik twijfel in welke positie we het beste deze agenda kunnen uitvoeren.’
Sowieso vindt hij dat er te veel nadruk ligt op het Torentje. ‘De macht moet terug naar de Kamer. We hebben een parlementaire democratie. De Kamer maakt de wetten, de Kamer controleert.’
Raoul du Pré
Zo zien ze het zelf graag: Dilan Yeşilgöz (VVD), Pieter Omtzigt (NSC) en Frans Timmermans (GroenLinks-PvdA) staan zondagavond tegenover elkaar in het eerste RTL-debat van deze campagne. Dat biedt hen de gelegenheid voor een groot publiek te benadrukken dat zij vooral met z’n drieën strijden om wie straks, na 22 november, het initiatief krijgt in de kabinetsformatie.
Alledrie hebben ze directe electorale concurrenten die vanavond dus niet op het podium staan: Caroline van der Plas (BBB) en Geert Wilders (PVV) zijn in dat opzicht de belangrijkste afwezigen, maar ook de kleinere partijen op de linker- en de rechterflank moeten toekijken hoe de grote drie proberen de kiezers bij hen weg te praten.
De drie zijn gekozen op basis van ‘de meest recente Peilingwijzer’ aldus RTL Nieuws. In die peiling, een combinatie van metingen door I&O Research en Ipsos/EenVandaag, kwam de VVD op RTL’s peildatum uit op 25 tot 29 zetels, Nieuw Sociaal Contract op 24 tot 30 en GroenLinks-PvdA op 21 tot 25 zetels.
Het is vanavond ook een opzet die tegemoetkomt aan de bezwaren van Pieter Omtzigt tegen debatten met te veel sprekers: hij meent dat er dan te weinig ruimte is voor argumenten. Om die reden organiseerde hij vorige week al zijn ruim anderhalf durende ontmoeting met alleen Timmermans.
Het RTL-debat begint om 21.30 uur, live vanuit debatcentrum Felix Meritis in Amsterdam, onder leiding van de presentatoren Daphne Lammers en Fons Lambie.
Raoul du Pré
Dilan Yesilgöz, Pieter Omtzigt en Frans Timmermans nemen vanavond deel aan het RTL Verkiezingsdebat. Om 21.30 uur beginnen de lijsttrekkers van VVD, Nieuw Sociaal Contract en GroenLinks-PvdA aan het debat.
In dit liveblog verslaat de redactie van de Volkskrant het debat.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden