Hartverscheurende beelden komen de laatste weken genoeg uit Gaza, maar die ene vader, die net als talloze anderen wanhopig met het lichaam van zijn kind in zijn armen staat, is toch opmerkelijk.
‘Wat heeft hij verkeerd gedaan?’, roept de man uit. ‘Hij is 7 jaar!’ En dan, heel luid: ‘Het is allemaal de schuld van Hamas!’
Het is een geluid dat je niet vaak zult horen in de Gazastrook: Hamas regeert hier met ijzeren vuist en alle kritiek op de organisatie wordt keihard neergeslagen. Vorige maand bijvoorbeeld, dus nog voor de aanslag in Israël werd gepleegd, was er een klein protest tegen Hamas in de stad Khan Younis. Dat werd direct uiteengeslagen door militanten die armen en benen braken van demonstranten.
Over de auteur
Sacha Kester schrijft voor de Volkskrant over België, Israël en het Midden-Oosten. Eerder was ze correspondent in India, Pakistan en Libanon.
Als het gevaarlijk is om je mening te geven, is het voor de buitenwereld ook lastig om antwoord te krijgen op de vraag wat Palestijnen nu eigenlijk zelf vinden van Hamas: de militante organisatie die Israëlische burgers vermoordt – en dat een rechtmatige daad van verzet noemt. De groepering die het keer op keer voor lief neemt dat er Palestijnse burgerdoden zullen vallen bij de bombardementen die altijd volgen na een aanval op Israël. De regering die talloze tunnels onder Gaza heeft gegraven, maar geen schuilkelders maakt voor haar eigen burgers.
‘Dat laatste is onze taak niet’, zei Mousa Abu Marzouk (lid van het politieke bureau van Hamas) deze week in een interview met de zender Russia Today. ‘Iedereen weet dat 75 procent van de inwoners van Gaza vluchtelingen zijn, en het is de verantwoordelijkheid van de Verenigde Naties om vluchtelingen te beschermen.’
Tegelijkertijd claimt Ismail Haniye, de politieke leider van Hamas, wel dat de organisatie ‘alle inwoners van Gaza en de hele Arabische moslimwereld’ vertegenwoordigt. Met haar militaire acties, zo stelt Haniye, verdedigt Hamas de Palestijnen die lijden onder de Israëlische bezetting.
Zo ziet Israël het ook. Volgens Isaac Herzog, de president van Israël, dragen de inwoners van Gaza collectieve verantwoordelijkheid voor de aanslag op zijn land. Een gelijksoortige mening zie je terug in de Israëlische media. De journalist Nadav Shagrai bijvoorbeeld schreef in de krant Israel Hayom dat Hamas en de inwoners van Gaza één en dezelfde zijn, ‘tijdens verkiezingen, in hun harten, in hun gedrag en vanwege hun hulp aan de militanten’.
Nu ligt het, zoals vaak met ingewikkelde kwesties, eindeloos veel gecompliceerder dan zowel Hamas als de Israëlische haviken voorspiegelen. Om te beginnen is er niet zoiets als dé Palestijn: er zijn mensen die in 1948, toen de staat Israël werd opgericht en er oorlog uitbrak met de omringende Arabische landen, de grens over zijn gevlucht en nu bijvoorbeeld in Libanon of Jordanië in kampen wonen. Er zijn Palestijnen die in 1948 in Israël zijn gebleven: zij hebben een Israëlisch paspoort en kunnen tijdens de verkiezingen bijvoorbeeld gewoon stemmen.
Dan zijn er de Palestijnen op de bezette Westelijke Jordaanoever, die bestuurd wordt door de Palestijnse Autoriteit, en, als laatste, Palestijnen in Gaza, waar Hamas de scepter zwaait. Onder de laatste twee groepen bevinden zich veel mensen die in 1948 uit hun huizen in het huidige Israël zijn gevlucht, en daar nooit naar mochten terugkeren.
Ook al lijden bijna al deze Palestijnen onder de Israëlische bezetting, het is onmogelijk hen over één kam te scheren. Zij hebben andere levens, andere belangen en andere ideeën. En waar de een bijvoorbeeld continu blootstaat aan de hersenspoeling van Hamas, is de ander geboren in een Fatah-familie, de politieke, seculiere concurrent van Hamas, en zal hij Hamas nooit steunen.
Als verkiezingen een graadmeter zijn voor de sympathie die Palestijnen voelen voor Hamas, moeten we een flink stuk terug in de tijd. De laatste keer dat inwoners van de Palestijnse gebieden naar de stembus mochten was in 2006, en aangezien bijna de helft van de bevolking in Gaza jonger is dan 18 jaar, was een groot deel nog niet eens geboren.
De schok was groot toen Hamas de verkiezingen met 44,5 procent van de stemmen won. ‘Maar dat wil niet zeggen dat iedereen die voor Hamas gekozen had, de ideologie van deze organisatie omarmde’, zegt Harel Chorev, onderzoeker van de Palestijnse samenleving en politiek bij het Moshe Dayan Centrum aan de Universiteit van Tel Aviv. ‘De meesten stemden vooral tegen Fatah, tegen de corruptie, het nepotisme en het falen van het vredesproces.’
Hamas leek hun een ‘redelijk alternatief’– hoe gek dat ook mag klinken. Want naast het plegen van bloedige aanslagen, regelde deze organisatie daadwerkelijk zaken voor burgers. Hamas komt voort uit de Palestijnse Moslimbroederschap, een islamitische volksbeweging die ongeveer een eeuw geleden ontstond in Egypte en zich van daaruit verspreidde over de hele wereld. Een belangrijk element van deze broederschap is ‘dawah’, het uitnodigen voor het geloof’, vertelt Michael Milshtein, hoofd Palestijnse studies aan het Moshe Dayan Centrum. ‘Ze zorgen voor scholen en klinieken, regelen dat je zoon een baan krijgt en dat de kinderen ergens kunnen voetballen.’ Bovendien werden ze beschouwd als ‘zuiver’. Niet corrupt.
Even vormden Hamas en Fatah samen een regering, maar de haat over en weer liep al snel uit op een korte, bloedige burgeroorlog, waarbij Fatah uit de Gazastrook werd verdreven. Sindsdien regeert Fatah alleen over de bezette Westelijke Jordaanoever, terwijl Hamas in Gaza heerst.
Gazanen die liever niet onder een Hamas-regime leven, kunnen niet naar de Westelijke Jordaanoever vertrekken: om te voorkomen dat Hamas wapens importeert, heeft Israël in 2007 een blokkade ingevoerd. Langs de grenzen met zowel Israël als Egypte staan betonnen muren en hoge hekken, en ook de Middellandse Zee biedt geen uitweg: Israël laat boten niet dichter dan 3 zeemijlen buiten de kust varen. Gaza heeft geen luchthaven.
Het leven is er zwaar. Meer dan de helft van de mensen is werkloos en van de jongeren heeft maar liefst 70 procent geen baan. Er komt geen schoon water uit de kraan en er is maar een paar uur stroom per dag. De ellende is deels te wijten aan de blokkade, maar Hamas helpt niet: een groot deel van het geld dat (via Qatar, met goedkeuring van Israël) binnenkomt, wordt gebruikt voor het kopen van wapens en het bouwen van tunnels.
‘Bovendien is het een politiestaat’, vertelt Harel Chorev. ‘De Majd, de geheime dienst van Hamas, spoort verraders op die vervolgens worden geëxecuteerd. Afwijkende meningen worden niet getolereerd. Ook activisten, naïeve jongeren die denken dat zij online wel een ander geluid kunnen laten horen, worden getraceerd.’
Wie zich afvraagt of er in Gaza wel Palestijnen wonen die een hekel aan het regime hebben, moet een kijkje nemen bij het project ‘Gefluisterd in Gaza’. Dit zijn 25 verhalen van inwoners, in 2021 en 2022 opgenomen en uitgewerkt in animaties. Zo heb je ‘Layla’ die haar adviescentrum voor vrouwen en kinderen moest sluiten omdat Hamas vreesde dat het ongelukkige inwoners zou aanmoedigen tegen het regime te protesteren. En ‘Othman’ die botweg stelt dat ‘het verzet tegen Israël voor Hamas een ordinair verdienmodel’ is geworden. ‘Zainab’ vertelt met zachte stem dat de wereld misschien denkt dat Palestijnen in Gaza dol zijn op raketten en oorlog. ‘Maar die oorlogen worden door Hamas gevoerd om politieke doeleinden te bereiken waar alleen zij beter van worden. Wij willen geen oorlog. We willen een normaal leven.’
Er zijn echter ook inwoners die Hamas steunen. ‘Soms uit ideologische overtuiging, soms om pragmatische redenen’, vertelt Chorev. ‘Hamas heeft de hele economie in handen. Het is de enige organisatie die salarissen betaalt. De tienduizenden mensen die op de loonlijst staan, en hun volledige families, zouden, als er weer verkiezingen worden gehouden, zeker op Hamas stemmen.’
Overweldigende steun voor Hamas leest Michael Milshtein van het Moshe Dayan Instituut terug in socialemediaberichten van Gazanen, die hij ook na de aanval op Israël monitort. Hij vond daar geen enkel bezwaar tegen de aanval, geen enkel protest tegen Hamas. ‘Ze huldigen de militanten als helden’, zegt Milshtein bitter. Dat komt wellicht deels voort uit angst voor de dictatuur, erkent hij, maar Milshtein vreest dat de jaren van hersenspoeling hun werk hebben gedaan: er is weinig empathie met de vijand.
Het probleem is dat er volgens Milshtein in Gaza geen goed alternatief is voor Hamas. ‘Israël moet goed nadenken over wat er met het gebied moet gebeuren nadat de organisatie is verslagen. Anders zullen er nog radicalere groeperingen verschijnen. De jonge generatie is opgegroeid met de extremistische ideeën van Hamas, en de meest extreme, woedende jongeren zullen opstaan, zoals ook in Somalië, Jemen en Soedan is gebeurd.’
Maar hoe groot is nu de groep die Hamas vreest of afkeurt, en de groep die de organisatie steunt? Uit een zeer recente opiniepeiling van het betrouwbare onderzoekscentrum Arab Barometer (de laatste interviews in Gaza werden een dag voor de aanval op Israël afgenomen) blijkt dat maar liefst 44 procent van de inwoners van Gaza helemaal geen vertrouwen heeft in Hamas. 23 procent van de mensen zei ‘niet veel vertrouwen’ te hebben, terwijl 29 procent ‘veel’ of ‘redelijk veel’ vertrouwen heeft in de organisatie. Verkiezingen staan voorlopig niet op de agenda, maar als de vraag wordt voorgelegd op wie mensen in theorie zouden willen stemmen, geeft slechts 24 procent aan in dat geval voor Hamas te kiezen.
‘Het idee dat de inwoners van Gaza vierkant achter Hamas staan, klopt dus niet’, zegt Michael Robbins, directeur van de Arab Barometer. ‘Laat staan dat zij een en dezelfde zijn. Als je aan de mensen vraagt wie schuldig is aan hun economische lijden, wijst vrijwel iedereen met de vinger naar Israël en de blokkade, maar tegelijkertijd vinden ze ook dat ze niet goed worden bestuurd. Driekwart van de inwoners van Gaza zou Hamas liever zien vertrekken.’
Volgens dezelfde peiling hoopt 73 procent van de Gazanen op een vreedzame oplossing voor het conflict met Israël. Slechts 20 procent was voorstander van ‘een militaire oplossing’ die zou kunnen leiden tot de vernietiging van Israël – het doel dat Hamas volgens haar eigen statuten voor ogen heeft. Bijna driekwart verwerpt dus de ideologie van de organisatie.
Op dit moment worden er geen interviews meer afgenomen in Gaza, zegt Robbins. ‘Ons team, dat zelf Palestijns is, probeert te overleven. Maar we weten dankzij peilingen uit het verleden dat de steun voor Hamas en de haat jegens Israël toenemen als er gebombardeerd wordt. Ik neem aan dat dit nu ook het geval zal zijn.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden