Op 6 februari, iets na negenen, stopte op de hoek van de Bloem- en de Prinsengracht, hartje Jordaan, een Mercedes Benz-busje. Achterdeuren zwaaiden open. Een kubusvormig apparaatje vuurde een bundel blauwe stralen af op de gevel van het Anne Frank Huis aan de overkant van de gracht: „Ann Frank uitvinder van de balpen.” De lichtshow duurde vier minuten en leverde twee maanden cel op voor de Pools-Canadese dader.
Voor een terugblik is het nog te vroeg, maar een van de trends van 2023 is toch wel de inzet van licht als wapen. Die begon al tijdens de jaarwisseling, met teksten als „white lives matter” op de Erasmusbrug geprojecteerd. Vervolgens doken ook in Eindhoven en Capelle aan den IJssel racistische en antisemitische lichtbeelden op.
Deze week, dertien dagen na de veroordeling van de Pool, stond er opnieuw iemand met een projector tegenover een beroemde gevel, die van het Haagse Mauritshuis. Ditmaal was de tekst een leus die een Kamermeerderheid even daarvoor had beoordeeld als een antisemitische geweldsoproep: „From the river to the sea, Palestine will be free”.
Was getekend: BIJ1, dat de actie meteen bekende, of beter gezegd, vol trots opeiste. Wonderlijk. Was de tactiek van deze guerrilla-acties niet juist dat je ze lafjes in het geniep pleegde? Dat een democratisch gekozen Tweede Kamerpartij nu openlijk naar het middel van de lichtgraffiti grijpt, is naast wonderlijk ook tamelijk godgeklaagd.
Het kwaadaardige is allereerst de ogenschijnlijke onschuld ervan. Stiekem klieren met spiegeltjes en zonlicht. De examenstunterige branie van pubers die een middelvinger op alle smartboards beamen. Een projector zet geen vlag, geen heilig boek in brand. Geen eigendom raakt vernield. De Griekse laserpennen op de hoofden van Ajax-spelers waren geen aanstekers. Nee, de flitsbekladding scheert laserscherp langs de juridische grenslinies.
Zo zijn ook de teksten nooit letterlijke haat. Niet iets met Hamas en gas maar gecodeerde taal als „14 words”, „white lives matter” of de Anne Frank-balpentheorie. Ik heb geen trek die uit te leggen, maar ingewijden verstaan hondenfluitjes luid en duidelijk.
Net als de demonstranten die niet met een Hamas- of IS-vlag wapperen, maar eentje die daar nét vanaf wijkt, als look-a-like-merken die lafhartig de wet op intellectueel eigendom omzeilen. Verklaart dat de spelfout bij het Achterhuis? Anne zonder E.
Soms is het nodig. Soms moet je nadrukkelijk precies óp de juridische grens gaan staan. Toen kranten na de aanslag op Charlie Hebdo Mohammed-cartoons publiceerden, markeerden ze daarmee scherp de grenslijn van de vrijheid van meningsuiting, die met geweld was geschonden.
BIJ1 zal zich bij een eventueel proces (er is aangifte gedaan) op dezelfde manier verdedigen. En oordeelde het Gerechtshof niet in augustus dat die leus bij een demonstratie in 2021 geen reden tot vervolging was?
Zeker, maar er is een verschil tussen de rivierleus van vóór en die van ná 7 oktober. Na de terreur van Hamas, na de explosie aan antisemitische incidenten, moet je je in heel veel bochten wringen om hem niet te lezen als oproep Israël van de kaart te vegen, en te veranderen in het Palestina uit het landkaartje dat ook de partij Denk verspreidt.
Dit is niet minder dan het minder-minder waar Wilders terecht voor is veroordeeld. Goed dus als dit leidt tot een uitspraak. Maar laten we niet vergeten dat de intentie van BIJ1 méér was dan het afdwingen van een principeproces. De projectie aan de Hofvijver heeft vrijwel geen mens live gezien. Volgens mij gebeurde het ’s nachts. De lichtshow was primair opgevoerd voor sociale media-plaatjes, die zich verspreidden volgens de thermodynamica van de ophef.
Als er al mensen langs liepen, zal niemand door het lezen van die slogan gedacht hebben: verdraaid, nu ben ik overtuigd, Israël moet verdwijnen! Natuurlijk niet. Flitsbekladden is altijd een signaal aan de eigen stam. Het is het plaatsen van een tag. Het afgeven van een geurspoor. Het markeert de reikwijdte van de eigen clan, voor wie er niets dubbelzinnig aan deze boodschap is.
De actie zal ook ingegeven zijn door frustratie tegen de Tweede Kamer, die deze leus verwierp als geweldsoproep. De projector is het verlengstuk van de middelvinger die Sylvana Simons opstak bij dat debat. Van daar is de stap klein naar onversneden ophitsing.
Christiaan Weijts is publicist.
Source: NRC