Zoals voor vele Oeigoerse activisten, dissidenten en intellectuelen, is China al tijden niet meer veilig voor Tahir Hamut Izgil. Zes jaar geleden bereikte de onderdrukking van zijn volk een kookpunt, waarna Izgil halsoverkop met zijn gezin naar de VS vluchtte.
Oeigoeren zijn een islamitische minderheid die in de regio Xinjiang wonen, in het noordwesten van China. Ze stammen af van de Turken en worden in China gediscrimineerd en onderdrukt. De laatste jaren zijn er naar schatting een miljoen Oeigoeren verdwenen of opgesloten in de beruchte 'heropvoedingskampen' van de Chinese overheid.
In Izgils boek Wachten op mijn arrestatie in de nacht zijn onderdrukking en angst dan ook grote thema's, maar toch is zijn verhaal niet bitter. "Onze hoop voor vrijheid is onze belangrijkste overtuiging geworden."
Kunt u iets vertellen over het China waar u in opgroeide?
"Ik ben geboren in een kleine nederzetting aan de rand van woestijngebied in Xinjiang. Ik heb veel mooie herinneringen aan die tijd. We gingen altijd met sleetjes de duinen af."
"Ik groeide op tijdens de Culturele Revolutie. Vanaf onze jeugd werden we al beïnvloed door het communisme, terwijl we in een omgeving woonden met vrijwel alleen maar Oeigoeren. Als kind waren we niet zo bezig met etniciteit of mensenrechten."
"Toen ik naar Peking verhuisde om te gaan studeren, merkte ik dat veel Han-Chinezen de regio waar ik vandaan kom zien als een arm, afgelegen woestijngebied."
Hoe zag het dagelijks leven van een Oeigoer in China eruit in uw jeugd?
"De Oeigoerse autonome regio wordt al sinds 1949 gekoloniseerd door China. Ook al was het onmogelijk om aan de politieke invloed van de Chinese staat te ontsnappen, Oeigoeren hebben toch altijd hun eigen cultuur gehad. Daar maakt de islam een belangrijk deel van uit."
U probeerde al eens het land te verlaten. Dat liep niet goed af: in 1996 belandde u in een 'heropvoedingskamp'. Wilt u iets vertellen over die ervaring?
"Ik wilde gaan studeren in Turkije, maar op weg daarnaartoe werd ik aangehouden bij de grens omdat ik 'ongeautoriseerd leesmateriaal' bij me droeg: Oeigoerse boeken en een krant."
"Ik moest naar een 'hervormingskamp' met ongeveer 350 politieke gevangenen. Zeker 90 procent was Oeigoers. Niemand was officieel aangeklaagd; niemand kon een eerlijk proces verwachten. De gevangenen werden door China als gevaarlijk beschouwd. In feite was het een werkkamp waar we grind en stenen moesten delven, bakstenen maakten of muren bouwden voor kassen. Voor de kleinste redenen werden we mishandeld door de politie. In mijn volgende boek staat deze ervaring centraal."
Dit was in 1996. Hoe is de situatie sindsdien veranderd?
"Men wordt nu voor het minste of geringste opgepakt. Zij die voor hetzelfde worden opgepakt als ik zouden nu levenslang krijgen. Ik denk niet dat iedereen zich een voorstelling kan maken van hoe ver deze wreedheden gaan, en precies daarom heb ik dit boek geschreven."
U schrijft dat eerst het internet werd afgesloten, de radio's in de regio Xinjiang worden ingenomen en communiceren met de buitenwereld zo steeds moeilijker werd. Kan dit een reden zijn dat deze kampen lang verborgen bleven voor de rest van de wereld?
"Absoluut. De beperkingen van de Chinese overheid hebben er lang voor gezorgd dat het bestaan van die kampen verhuld bleef."
Wat gaf de doorslag om te vertrekken?
"De onderdrukking tegen de Oeigoeren nam alleen maar toe. In 2016 kwam het tot een kookpunt. Xi Jinping kwam aan de macht en familie en vrienden begonnen te verdwijnen. Ik had natuurlijk een bepaalde status omdat ik in een politieke gevangenis had gezeten. We werden opgeroepen bij het politiebureau en moesten onze ID-kaarten en vingerafdrukken afgeven en er werden 3D-afdrukken van ons gezicht gemaakt. Toen besloten we dat het tijd was om te gaan. We bedachten een verhaal over een medisch spoedgeval en konden met hulp van doktoren uiteindelijk het land verlaten."
In uw boek las ik dat poëzie een belangrijke functie heeft in de Oeigoerse cultuur. Kunt u dat toelichten?
"Gedichten zijn aanwezig in elk aspect van het leven van Oeigoeren, zowel op spiritueel als cultureel gebied. Zo zijn er meerdere gedichten die iedere Oeigoer uit het hoofd kent; zit het ingebakken in onze taal voor en wordt er op religieuze ceremonies altijd poëzie voorgedragen."
Religie, taal, onderwijs, boeken en kunst werden langzaam verboden. De Oeigoerse cultuur werd uitgewist, schrijft u. Wat deed dat met u als dichter, iemand die zo met de taal verbonden is?
"Ik denk dat iedere vorm van creatief werk gedijt bij een vrije omgeving. Eerst waren er nog wel grenzen aan de onderdrukking. Maar op een gegeven moment kwam er een keerpunt waarbij de omstandigheden kunst niet meer toelieten. Ik vond het heel moeilijk om daarin te functioneren."
"Taal is een essentieel onderdeel van cultuur. Rond 2000 werd onze taal langzaam verbannen in het onderwijs, nu is het verboden. Dat was een dodelijke klap voor de Oeigoerse cultuur. Onze stemmen zijn gesmoord."
Was dat een drijfveer voor u om door te gaan met dichten in het Oeigoers toen u eenmaal in de VS was?
"Een taal uitwissen doe je niet zomaar, maar dit waren wel de eerste stappen. Veel Oeigoeren in het buitenland zijn zich hier heel bewust van en doet er alles aan om de taal te behouden. Ondanks dat we maar een kleine gemeenschap hebben, publiceren we veel poëzie en boeken."
"Maar de effectiefste maatregel is natuurlijk om kinderen de taal te onderwijzen op school. Ook Nederland heeft een Oeigoerse taalschool."
Weet u of uw boeken China bereiken?
"In 2016 publiceerde ik nog poëzie in China, maar niet veel later werd die uit de schappen gehaald. Er zijn vast mensen die mijn werk thuis hebben. Ik weet niet of mijn recente werk de weg naar hun huizen heeft gevonden. Ik denk niet dat de autoriteiten zitten te wachten op poëzie van een Oeigoer die zich openlijk uitspreekt over het lot van zijn volk."
In uw boek schrijft u hoe u in de VS aan de slag gaat als Uber-chauffeur. Hoe was het om opnieuw te beginnen?
"Het was wennen om als bijna-50-jarige zonder enige voorbereiding een leven op te bouwen in een nieuw land. Maar nog veel moeilijker was het feit dat veel van onze familieleden gevangen zaten. Het is moeilijk om je vrij te voelen als zij dat niet zijn."
Heeft u enig idee over de huidige situatie daar? Praat u nog steeds met vrienden en familie?
"Met sommigen kan ik indirect communiceren. Met mijn ouders heb ik geen contact, te gevaarlijk. Mijn moeder is al eens lastiggevallen door de politie nadat ze met mij had gebeld."
U twijfelde ooit om met The Wall Street Journal te praten, omdat zelfs al naar huis bellen een risico vormt. Nu zitten we hier en heeft u een boek uitgebracht. Wat maakte dat u van gedachten veranderde en zich openlijk ging uitspreken?
"Ik maakte me lang zorgen om mogelijke repercussies voor het thuisfront. Inmiddels hebben we het geaccepteerd en besloten de gevolgen te aanvaarden. De afgelopen zes jaar zijn we als familie begonnen ons uit te spreken zonder filter. We hebben geen andere keuze."
Kan, en wil u ooit terug naar huis?
"Op dit moment niet, want dan beland ik meteen in de gevangenis. Maar ik hoop op politieke verandering - zoals democratie. Alleen dan zouden wij misschien kunnen terugkeren."
Gloort die hoop bij meer Oeigoeren?
"Oeigoeren hebben nooit opgegeven. Onze hoop voor vrijheid is onze belangrijkste overtuiging geworden."
Tahir Hamut Izgil treedt zaterdag op bij het Crossing Border Festival in Den Haag.
Wat is me
van ver weg, van achter het gekoepelde water
bijgebleven en met me meegegaan?
Een zwakke eed, geschreven in vergelende nevel,
moed, scheefstaand
of
het gelaagde halfduister dat van hand tot hand gaat?
Deze dagen
zijn bezaaid met verbrijzelde horizonten
verbrijzeld!
In het uitgelaten jaargetijde
Waarin overgave zich diep in de koffers verstopt
waarin nobele gedachten over de gewichtsgrens heen
gaan
waarin doodlopende wegen hun weg vervolgen
waarin de uittocht ophoudt op de eerste verdieping
waardoor komt het daarin
dat jullie niet zien dat ik nog in leven ben?
Zo simpel zijn het binnenste van mijn ziel en mijn gelaat
o, jij met de donkere ogen
een boom die van binnenuit rood kleurt
verandert naast me in steen
Een toef zoetgeurend kameelgras
groeit snel, bloeit open,
op de drempel van het verleden
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen