Terwijl in de Gazastrook burgers stierven door Israëlische bommen, ging een filmpje viraal op Duitse sociale media. De video toonde hoe medio oktober een politieman in de hoofdstedelijke wijk Neukölln, waar veel Arabische Duitsers wonen, met zware laarzen een stel kaarsjes plattrapt tijdens een – verboden – wake voor Palestijnen die stierven bij Israëlische bombardementen. Het vormde een schril contrast met de Brandenburger Tor, even verderop in Berlijn, waarop na de aanval van Hamas een reusachtige Israëlische vlag werd geprojecteerd.
Berlijn staat op scherp. De stad huisvest met 30 duizend mensen de grootste Palestijnse minderheid in Europa. Tegelijkertijd voelen weinig landen het Israëlische trauma van 7 oktober zo sterk als Duitsland, tachtig jaar geleden verantwoordelijk voor de Holocaust. Dat resulteerde de afgelopen weken niet alleen in beloften van onbeperkte steun voor Israël, maar aanvankelijk ook in een verbod op alles wat kon leiden tot viering van, of oproep tot, geweld tegen Joden of Israël. In de praktijk betekende dit een verbod op bijna alle pro-Palestijnse betogingen. Daarin komt nu verandering, na kritiek uit binnen- en buitenland.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Vorige week zaterdag trokken ruim 10 duizend mensen door de linkse Berlijnse wijk Kreuzberg. Zij zwaaiden met Palestijnse vlaggen en riepen op tot een ‘vrij Palestina’, maar werden niet door de politie gestopt. Deze zaterdag hebben twee pro-Palestijnse organisaties en twee Joodse verenigingen, waaronder de Duitse evenknie van Een Ander Joods Geluid, sympathisanten uit heel Duitsland opgeroepen voor een vreedzame mars vanaf de Berlijnse Alexanderplatz ‘in solidariteit met Palestina’ en als protest tegen de eerdere demonstratieverboden.
Er lijkt nu sprake van een koerswissel, in elk geval bij de Berlijnse senaat. Dat zegt woordvoerder Anna Bergmann van Palästina Kampagne, een van de organisatoren deze zaterdag. ‘Amnesty International en Human Rights Watch hebben de Duitse verboden op demonstraties, die ook maar iets met Palestina te doen hebben, scherp veroordeeld. De internationale media besteden aandacht aan de Duitse opstelling. Baerbock werd erop aangesproken, bij een internationale top. Een pr-ramp dreigde, er is grote druk op Duitsland.’
Wellicht zijn de autoriteiten daarnaast tot de conclusie gekomen dat zonder uitlaatklep voor woede en frustratie radicalisering op de loer ligt. Ook in eigen land groeit kritiek op de Duitse opstelling. Niet alleen van sympathisanten met de Palestijnse zaak, maar ook van liberale Joodse organisaties, juristen en opiniemakers.
Deze week waarschuwden 350 (sociaal-)wetenschappers dat het verbieden van pro-Palestijnse demonstraties maatschappelijke tweespalt versterkt. Hun kritiek richt zich ook op de minister van Onderwijs in deelstaat Berlijn, die scholen opdroeg Palestijnse vlaggen en zelfs de zwart-witte keffiyeh-sjaal te verbieden. ‘Repressie leidt tot rancune’, aldus de schrijvers. Eerder al veroordeelden honderd Joodse auteurs en kunstenaars in Duitsland ‘de zorgwekkende beperking van burgerlijke vrijheden’, in de vorm van ‘de verboden op publieke samenkomsten met mogelijk Palestijnse sympathieën’. Ook de Duitse regeringscoördinator voor de bestrijding van antisemitisme, Felix Klein, toonde zich bezorgd over de inperking van grondrechten.
Duitsland wil een wankel evenwicht bewaren tussen zijn waarden als zelfbenoemde hoeder van democratische- en mensenrechten enerzijds, en zijn onvoorwaardelijke belofte Joods leven wereldwijd te helpen beschermen anderzijds. De demonstraties die afgelopen weken ondanks verboden plaatsvonden, waren niet allemaal even vreedzaam.
Daags na Hamas’ terreuraanslagen deelde een Duits-Palestijnse organisatie snoepjes uit in Neukölln, de Berlijnse wijk met veel Arabische Duitsers. Viering van terrorisme, constateerden de autoriteiten (de organisatie is inmiddels verboden). In de eerste weken na Hamas’ aanvallen en het begin van de oorlog liepen steunbetuigingen uit op geweld tussen politie en demonstranten. Ook de beelden van de politieman die kaarsjes uittrapt kwamen, om een omstreden uitdrukking te lenen, niet in een vacuüm. Rond dezelfde tijd waren er gewelddadige confrontaties tussen pro-Palestijnse demonstranten en de politie, waarbij onder andere barricades in brand werden gestoken.
Dat krijg je ervan, als de politie demonstraties verbiedt of met geweld uit elkaar slaat, zeiden betogers. Dit toont juist aan dat demonstraties steevast uitlopen op illegale acties, zei de politie.
Voor beleidsmakers lijkt het voorkomen van antisemitische uitingen zwaarder te wegen dan de vrees voor schending van het recht op vrije meningsuiting. Vicekanselier Robert Habeck oogstte deze week alom lof in Duitsland, inclusief van politieke aartsvijanden, na een speech waarin hij ondubbelzinnig duidelijk maakte dat zijn land gecommitteerd blijft aan de veiligheid van Israël. Hij toonde zich daarbij zwaar aangeslagen door gesprekken met de Joodse gemeenschap. Vorige maand gooiden onbekenden een molotovcocktail naar een synagoge in Berlijn, en kladden een davidster op de deur van meerdere appartementen met Joodse bewoners – een angstwekkende herinnering aan nazi-tijden.
‘Onze historische verantwoordelijkheid betekent dat Joden nooit opnieuw bang moeten hoeven zijn om hun religie en cultuur openlijk te beleven’, zei Habeck. ‘Maar precies deze angst is nu terug. Vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap vertellen mij dat hun kinderen bang zijn om naar school te gaan, en op aanraden van hun ouders de ketting met de davidster thuislaten. Vandaag, hier in Duitsland, bijna tachtig jaar na de Holocaust.’
Toch lijkt er op maatschappelijk niveau iets te verschuiven in Duitsland. Habeck hekelde het oude antisemitisme onder extreem-rechts, en het wijdverbreide antisemitisme dat onder veel islamitische Duitsers verweven is met hun afkeer van de staat Israël. Maar steeds meer linkse jongeren sluiten zich eveneens aan bij protesten tegen Israël, die zij zien als een koloniale, repressieve staat. Volgens Habeck laat een deel van deze jongeren zich verleiden tot antisemitisme.
Kritiek komt echter ook uit Joodse hoek, een voor de regering hoogst ongemakkelijke ontwikkeling. Meerdere Joodse critici stellen dat de Duitse regering steun aan Israël ten onrechte gelijkstelt aan bescherming van Joods leven. ‘U beschermt Joden selectief’, zei Deborah Feldman, de geboren Joodse schrijver van het boek en de gelijknamige Netflix-serie Unorthodox, woensdag in een televisiedebat tegen Habeck. ‘Ik ben geschokt over hoe Joden alleen als Jood kunnen gelden als ze de rechts-conservatieve koers van de Israëlische regering vertegenwoordigen.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden