Kun je nog kritisch zijn op de staat Israël en toch het antisemitisme in toom houden? Veel mensen houden hun mond omdat ze niet verder willen bijdragen aan polarisatie. Maar dat is niet verstandig, zeggen drie gezaghebbende wetenschappers.
Israëls voormalige premier Shimon Peres zei in 2013 tijdens een bezoek aan Nederland over antisemitisme: ‘Een antisemiet is iemand die meer hekel heeft aan Joden dan nodig is.’ Een gelaagd staaltje Joodse humor.
De werkelijkheid is vanzelfsprekend ingewikkelder. Waar begint het grijze gebied? In welke uitingen schuilen oude antisemitische patronen, waar mensen misschien niet meer op bedacht zijn? Kun je kritisch blijven bij het bestrijden van Hamas ten koste van gewone Palestijnen door de staat Israël, en toch antisemitisme in toom houden?
Over de auteur
Margriet Oostveen schrijft voor de Volkskrant over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
Veel mensen houden inmiddels maar wijselijk hun mond – voor je het weet zeg je iets verkeerds en draag je ongewild bij aan polarisatie in een conflict waar niemand de uitgang weet. In sommige podcasts en columns werd het de laatste weken zelfs een beetje bon ton om het geven van geen mening als een soort daad van verzet tegen polarisatie te presenteren.
Toch is het niet verstandig het debat dan maar uit de weg te gaan, zeggen historicus Remco Ensel, criminoloog Willem Wagenaar en cultuurhistoricus David Wertheim, drie gezaghebbende wetenschappers op het terrein van antisemitisme. Wagenaar: ‘De wetenschap laat zien dat bij grote groepen mensen vooroordelen, stereotypen, discriminatie, racisme en antisemitisme significant afnemen op het moment dat je andere mensen ontmoet en er met ze over praat.’
Historicus Remco Ensel was met de overleden historicus Evelien Gans samensteller van het standaardwerk The Holocaust, Israel and ‘the Jew’ over oude stereotyperingen en schreef zelf Haatspraak, een analyse van anti-Joodse uitspraken over Israël en de Holocaust sinds de Tweede Wereldoorlog. Willem Wagenaar is onderzoeker van antisemitisme en extreem-rechts voor de Anne Frank Stichting. En David Wertheim is directeur van het Menasseh ben Israel Instituut voor Joodse studies. Hij schreef vorig jaar het boek Waar gaat het over als het over Joden gaat.
We praten in het Niod in Amsterdam, dat inmiddels voluit ‘Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies’ heet. Hier weten ze precies wat antisemitisme is, zou je denken. Maar ook antisemitisme-onderzoekers zijn het vaak niet eens, zegt Ensel. ‘Ik heb me weleens totaal vervreemd gevoeld op een congres. Daar ging het dus over antisemitisme, maar dat wil niet zeggen dat alle mensen die zich ermee bezig houden uit dezelfde discipline komen en het eens zijn.’
WIJ/ZIJ-MAATSCHAPPIJ
Kunnen we nog samenwerken tegen klimaatverandering en oorlog? Wie denkt nog in termen van een algemeen belang? De Volkskrant onderzoekt wat de wetenschap zegt, waar struikelblokken liggen en wat we hiervan kunnen leren. Eerdere afleveringen: volkskrant.nl/WijZij
Waar staan zij zelf? Wie aan deze tafel ontbreken, zeggen alle drie, dat zijn de ‘alarmisten’. Wat bedoelen ze daarmee?
Remco Ensel, steeds behoedzaam formulerend: ‘Dat heeft met de omvang van de dreiging te maken. Dat speelde ook bijvoorbeeld bij het sluiten van die scholen in Amsterdam. Was dat instrumenteel, om meer bewaking, meer geld af te dwingen? Of was dat serieus een vergroting van de dreiging? Dat is niet iets wat ik kan inschatten.’
David Wertheim: ‘Deze angst is bovendien heel existentieel. Die komt voort uit de traumatische ervaringen uit de Shoah: het idee dat de Joodse gemeenschap zich veilig waande en dat niet was. Dan is er altijd gevaar, ook rond wie zich veilig waant.’
Willem Wagenaar: ‘Wij proberen er ongekleurd naar te kijken maar maken ons ook oprecht zorgen over antisemitisme in de wereld. En zo was het ook lange tijd gemeengoed in brede kring in Nederland: intellectueel, academisch, politiek en in de journalistiek.’
We hebben het dan over ‘pakweg de periode’ tussen het verschijnen in 1965 van Ondergang: de vervolging en verdelging van het Nederlandse Jodendom 1940-1945 van historicus Jacques Presser tot aan de tweede intifada tegen de Israëlische bezetting in de Palestijnse gebieden (2000-2005), zeggen de drie. In die vijfendertig jaar stond Nederland als één blok pal tegen het antisemitisme: ‘Dit nooit meer’. Sinds de tweede intifada en de bijbehorende protestdemonstraties tegen Israël in Nederland veranderde dat.
Wertheim: ‘Neem Johan Derksen die nu in tv-programma Vandaag Inside zegt dat de Joden de aanval van Hamas een beetje aan zichzelf te danken hadden. Een paar decennia geleden had hij veel dieper door het stof gemoeten.’
Wagenaar: ‘Rond de tweede intifada zijn mensen die zich als links identificeerden gaan zeggen: die hakenkruizen in die protestdemonstraties tegen Israël, dat zijn mensen die zich zorgen maken over de Palestijnen, maar het zijn geen antisemieten. En weer later is Wilders gaan beweren dat het antisemitisme in Nederland geïmporteerd is door moslims. Dat zijn allebei enorm verstorende factoren geweest. Sinds de tweede intifada is er daardoor een soort politieke positionering in ons denken over antisemitisme geslopen.’
Links tegen rechts. Niet het bestrijden van antisemitisme stond voortaan op de eerste plaats, maar wie je antisemiet mag noemen.
De demonstraties voor de Palestijnse zaak zijn er de laatste jaren overigens erg op vooruitgegaan, zeggen alle drie. De nazisymboliek van vroeger is dankzij inspanningen van lokale autoriteiten en organisatoren van demonstraties vrijwel verdwenen. Wagenaar noemt de demonstratie in Amsterdam van afgelopen zondag ‘de meest schone tot nu toe’.
Wagenaar zag bij het standbeeld van Anne Frank portretten van naar Gaza ontvoerde Israëlische Joden liggen. ‘Eerst dacht ik: willen ze daarmee nu echt zeggen dat de inval van Hamas een nieuwe Shoah is? Maar later dacht ik: ‘Nee, het is existentiële angst.’’
Wertheim wil daar graag iets over zeggen. Wertheims grootvader overleefde Auschwitz, zijn vader belandde als kind via Westerbork in Theresienstadt en zijn moeder moest onderduiken. ‘Ik ben natuurlijk wel opgevoed met dat idee van existentiële angst. En ik heb, denk ik, ook gezien dat je er niet gelukkiger van wordt als je op die manier in het leven staat. Dat is misschien juist waarom ik me een beetje verzet tegen het meedoen met alarmistische gevoelens over antisemitisme in de samenleving.’
Ensel: ‘Vanuit die existentiële angst bezien was die gele Jodenster van de Israël-delegatie in de VN deze week ook zó’n betekenisvol statement. Ik hoef het er niet mee eens te zijn. Maar het is wel een statement.’
Wertheim: ‘Nee, nee, dat is pure propaganda. Die ster maakt politiek misbruik van dat gevoel.’
De vraag wat antisemitisme is, draait allereerst om de vraag welk perspectief je hebt, zegt Wagenaar. Dat van de dader: wat is de motivatie? Of die van het slachtoffer: wat ervaren mensen die Joods zijn als antisemitisme? Ensel: ‘Hoe dan ook is antisemitisme al decennialang een permanente dreiging.’
Neem het gebruik van de term ‘genocide’. Wagenaar: ‘Genocide is een term die vaak door rechts-extremisten wordt genoemd, die hebben het dan over ‘white genocide’, ‘omvolking’ in het Nederlands. Die zeggen: white genocide is een Joods project, zo proberen ze het blanke ras te verzwakken door te sturen op migratie, homoseksualiteit en feminisme.’
En neem dan de mensen die nu de term genocide rond Gaza gebruiken, zoals activisten van Extinction Rebellion die zich solidair met de Palestijnen willen tonen. Mogelijk weten zij bijvoorbeeld ook niet meer dat Mohammed B., de moordenaar van Theo van Gogh, in de brief die hij bij diens lichaam achterliet ook al naar Israël verwees als een staat met ‘een ideologie die genocide bepleit’.
‘Je ziet het vaker bij antisemitisme’, zegt Ensel. ‘Dat handelingen worden gelegitimeerd omdat Joden erop uit zouden zijn anderen te vernietigen.’
Wertheim: ‘Het valt mij op dat nu met zo’n vanzelfsprekendheid over ‘genocide in Gaza’ wordt gesproken. Dat is evident niet terecht.’
Ensel: ‘Het is niet het streven van de Israëlische regering om alle Palestijnen om te brengen.’
Wagenaar: ‘Dan hadden ze het allang gedaan. Maar genocide heeft verschillende betekenissen. Als morele kwalificatie kan het effectief zijn de term te gebruiken. Het gevaar is dan alleen dat het begrip op de lange termijn aan impact zal verliezen. Zulke historische vergelijkingen zijn ook zelden alleen pogingen om iets te duiden. Ze zijn vaak ook pogingen om te kapitaliseren op de politieke lading.’
Om te framen, anders gezegd.
Wertheim: ‘Voor mij is het erg genoeg wat Israël doet zonder dat je het genocide hoeft te noemen. Ik vind dat laatste problematisch, omdat Joden al eerder als genocidale daders zijn afgeschilderd.’
Antisemitisme mag dan nu vaak met extreem-rechts worden geassocieerd: de bekende stereotypen komen dus net zo goed van links. En dat is allerminst nieuw.
Ensel: ‘Karl Marx heeft ook antisemitisch over het ‘Joodse Vraagstuk’ geschreven en noemde Joden al kapitalisten. Dat hele idee van Joden als bankiers, van het onzichtbare geld in aandelen dat de macht overneemt, zette hij ook neer. Dat is interessant, want inmiddels is dat idee hier aan de rechterflank bij Forum voor Democratie en complotdenkers terechtgekomen.’
Wagenaar ziet drie ontwikkelingen die antisemitisme van links tot rechts inmiddels versterken. ‘Ten eerste zie je bij onze kinderen een ander continu moreel kompas dan vroeger bij mij thuis. Oorlog en Holocaust zijn niet langer de meetlat voor goed en fout.
‘En nu is er een generatie politiek volwassen geworden die betekenisvolle vriendschappen sluit met mensen die ze alleen maar online kennen, inclusief hun politieke ideeën. Samen geeft dat een giftige mix: antisemitisme is nog steeds problematisch, maar niet meer een reden om iemand volledig buiten de samenleving te duwen, zoals we decennialang hebben gedaan met antisemieten. Daardoor is er minder maatschappelijke weerstand. En die ruimte nemen nieuwe antisemieten dan in.’
Op scholen nam het antisemitisme rond voetbal af en dat rond het Midden-Oosten enigszins toe, stelde de Anne Frank Stichting al voor 7 oktober vast. Wagenaar: ‘Maar je ziet het nu ook rond Forum voor Democratie: daar zitten mensen die zich helemaal niet gehinderd voelen door kwalificaties als antisemitisme wanneer ze het over George Soros hebben.’
Wertheim: ‘Thierry Baudet zelf verspreidde via Twitter een klassieke antisemitische complottheorie over wereldoverheersing door een Joodse elite’.
Iemand diskwalificeren door hem het stempel antisemiet te geven, gebeurt nu voortdurend maar lijkt steeds minder te werken, zeggen alle drie.
Wagenaar: ‘Rond antisemitisme is een politieke stammenstrijd ontstaan. Dat maakt het praten over en bestrijden van antisemitisme inmiddels zo complex. Zeker als het in Israël misgaat. En nu het ook nog verkiezingstijd is in Nederland zie je nog meer behoefte om elkaar de maat te nemen.’
Tweede Kamervoorzitter Vera Bergkamp deed bijvoorbeeld de leus ‘From the river to the sea, Palestine will be free’ in de ban. Wertheim: ‘Dat speelt alleen maar mensen in de kaart die er dan weer op hoge toon iets van kunnen zeggen.’ Bij1 projecteerde de leus vervolgens op het Mauritshuis.
De Joodse gemeenschap
Wie mag bepalen wanneer iets antisemitisch is? De wetenschap of ‘De’ Joodse gemeenschap?
Ensel: ‘Dat hele idee van ‘de Joodse gemeenschap’ is op zichzelf al problematisch, omdat het al snel weer suggereert dat ze mondiaal een geheim project onderhoudt. Een project waarover ook weer veel antisemitische stereotyperingen over bloeddorst, wellust en geweld rondgaan.’
Pas daarom ook op wanneer je als anti-Israël-demonstratie gaat rondlopen met een ‘bebloed’ geverfd T-shirt ’, waarschuwt Ensel. Of met bebloede handen. ‘Het is maar rode verf ja. Maar bloedsymbolen verwijzen naar meer.’
Wertheim: ‘Ik zou er niet voor zijn dat te verbieden. Maar wat bewustwording zou je wel willen.’
Ensel: ‘Een soort geletterdheid voor racistische en antisemitische taal en beelden.’
Wagenaar: ‘En het zou me veel waard zijn als antisemitisme uit het politieke strijdveld zou verdwijnen. Want dan ben je vooral bezig met jezelf als goed en de ander als kwaad te definiëren. En daarmee doorbreek je het vroeger eenstemmige ‘dat willen we niet meer’ rond antisemitisme. Het wordt dan heel lastig om over antisemitisme te praten, uit angst om in een politiek debat terecht te komen en gediskwalificeerd te worden.’
Ensel: ‘Probeer antisemitisme als gedrag te benoemen, en als beeldtaal en symbooltaal, maar probeer het weg te houden van een persoon.’
Wertheim: ‘Zeg niet langer: ‘Jij bent een antisemiet’, maar zeg ‘Jij hebt misschien per ongeluk iets antisemitisch gezegd’. Dat zou helpen.’
Na de slachting die Hamas 7 oktober in Israël aanrichtte, sloten Joodse scholen uit voorzorg hun deuren. De Anne Frank Stichting meldt al jaren antisemitische voorvallen in het gehele voortgezet onderwijs. Het ging dan vooral om het beledigen van Joden als groep, in verband met voetbal of het Midden-Oostenconflict. Nu melden ouders dat hun Joodse kinderen op school persoonlijk worden aangesproken op de inval van de staat Israël in Gaza.
Zelfs een poprecensent van NRC bleek een Joodse kookschrijver dezer dagen via agressieve apps persoonlijk ter verantwoording te roepen voor de gehele Palestijnse kwestie (‘recepten uit Tel Aviv zal ik verbranden’).
Daar zijn inmiddels excuses gemaakt, meldt de krant. Intussen is ook een deel van de Groningse Kristallnachtherdenking geschrapt en overspoelt expliciete Jodenhaat sociale media zoals Instagramaccount Cestmocro. Die is verhevigd, maar bestond allang. Zoals het zingen van ‘Hamas, Hamas, alle Joden aan het gas’ in Nederlandse voetbalstadions al jaren voorkomt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden