De piramide van Tirana was ooit een pronkstuk voor de Albanese dictator Enver Hoxha. Het Rotterdamse architectenbureau MVRDV heeft het brutalistische bouwwerk getransformeerd tot een onderwijscentrum – én een toeristische attractie om vanaf te glijden.
Midden in de Albanese hoofdstad Tirana staat een gebouw als een gigantisch ruimteschip, dat zo uit een Star Wars-film lijkt te komen. Over de schuin oplopende betonnen gevels zijn trappen aangelegd waarover mensen omhoog lopen, langs kleurige betonnen doosjes die de constructie hebben ‘gekoloniseerd’. Kijk je door de ramen van die doosjes, dan zie je cafés, lesruimten en kantoren. Op de top van het gebouw is een uitkijkpunt, dat zicht geeft over de stad en het wonderlijke bouwwerk onder je voeten.
Over de auteur
Kirsten Hannema is architectuurrecensent voor de Volkskrant. Ze schrijft sinds 2007 over architectuur, stedenbouw en landschapsontwerp.
Dit is de vernieuwde piramide, 25 jaar geleden gebouwd ter herinnering aan de Albanese dictator Enver Hoxha (1908-1985), en nu door het Rotterdamse architectenbureau MVRDV omgetoverd in een publiek ‘paviljoen’ met onderwijsvoorzieningen. Op 16 oktober is het gebouw officieel geopend tijdens een EU-top over samenwerking met de Westelijke Balkan, waarvoor Tirana gaststad was. Architect Winy Maas noemt de transformatie van de piramide symbolisch voor de ontwikkeling van Albanië, dat in 2009 een verzoek heeft ingediend om lid te worden van de EU. ‘Met dit gebouw laat het land zien dat het daar klaar voor is’, aldus Maas.
De piramide werd in 1988 gebouwd als mausoleum annex museum; het ontwerp werd gemaakt door de dochter – architect – en schoonzoon van Hoxha. Het 21 meter hoge bouwwerk, 12.000 vierkante meter groot, werd opgetrokken uit beton en bekleed met marmeren tegels. Na de val van het communistische regime, in 1991, werd het overgenomen door jongeren die er de bevrijding vierden. Ze beklommen de schuine balken, gleden daarover weer naar beneden en rukten het marmer eraf. Het marmeren standbeeld van Hoxha werd bij een verbouwing tot conferentiecentrum door beeldhouwer Llesh Biba met een moker aan gruzelementen geslagen.
In de jaren daarna werd het gebouw onder andere gebruikt als radiostation, nachtclub en in 1999 als basis voor de Navo tijdens de Balkanoorlog. Het werd een canvas voor graffiti en verviel tot een ruïne. De discussie over wat daarmee moest, was beladen. In 2011 werd geopperd om wat door sommigen werd gezien als een symbool van onderdrukking te slopen en er een nieuw parlement te bouwen. Een groep architecten verzette zich, een historicus begon een petitie.
Uit onderzoek onder bewoners bleek dat een meerderheid tegen sloop was. Daarop kondigde de regering in 2017 het plan aan om de betonnen kolos te transformeren tot een plek waarin jonge Albanezen zouden kunnen opbloeien. Het centrum voor digitaal onderwijs dat erin gevestigd is moet eraan bijdragen dat Tirana de ‘hightech-hub van de Balkan’ wordt, vertelde burgemeester Erion Veliaj aan The New York Times.
MVRDV won de ontwerpprijsvraag met het voorstel om het gebouw volledig publiek toegankelijk te maken, en daarbij (positieve) elementen uit de geschiedenis te bewaren. Zo is er een betonnen vlak als glijbaan behouden. Op de andere schuine vlakken hebben de architecten trappen gemaakt; het idee is vergelijkbaar met de tijdelijk trappartij die ze in 2016 tegen het Groothandelsgebouw in Rotterdam bouwden.
Het gebouw staat nu als een reusachtige sculptuur in het park dat MVRDV eromheen heeft aangelegd. In de gekleurde doosjes die de architecten als confetti over de piramide hebben uitgestrooid, zijn geklimatiseerde ruimten gemaakt. Deze worden gehuurd door de non-profit-onderwijsinstelling Tumo, die gratis naschools onderwijs op het gebied van ict geeft aan jongeren. Die lessen ontbreken op scholen. Het project, dat ruim 20 miljoen euro heeft gekost, is gefinancierd door de Albanian-American Developmental Foundation.
De transformatie van de piramide is onderdeel van de grootscheepse stadsvernieuwing die vanaf 2000 op gang is gebracht door toenmalig burgemeester Edi Rama, sinds 2013 minister-president van Albanië. Rama, een kunstenaar die de politiek in ging, wilde het donkere verleden wegvagen. Hij liet grijze betonkolossen overschilderen in felle kleuren en investeerde in renovatie- en nieuwbouwprojecten, waarvoor hij bekende buitenlandse architecten aantrok. De huidige burgemeester Veliaj is op die weg doorgegaan; in de omgeving van de piramide wordt lustig gebouwd. MVRDV realiseert er momenteel een 140 meter hoge toren.
Winy Maas ziet veel Albanezen enthousiast reageren op de vernieuwde piramide, maar niet iedereen is er blij mee. In The New York Times noemt de inmiddels bejaarde beeldhouwer Biba het ‘een flashy pr-stunt van de burgemeester’. Het gebouw heeft zich de afgelopen maanden al bewezen als toeristische attractie; veel mensen beklimmen het bouwwerk en maken er selfies. Architect Maas heeft nog een tip voor hen: pal tegenover de piramide ligt de oude villa van Hoxha. ‘Daar kun je tegenwoordig overnachten.’
Op 18 oktober is de longlist voor de Mies van der Rohe Award 2024 bekendgemaakt; de transformatie van de piramide in Tirana is een van de genomineerde projecten. In april 2024 wordt de winnaar bekendgemaakt. In 2019 was het Skanderbegplein in Tirana, gerenoveerd door het Belgische bureau 51N4E, een van de (vijf) finalisten voor deze prestigieuze architectuurprijs. Toen won het Franse bureau Lacaton & Vassal met de renovatie van naoorlogse flats in Bordeaux.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden