Fifa-baas Gianni Infantino is er maar wat trots op, hij bracht het zelfs al als een feit: Saoedi-Arabië is in 2034 gastheer van ‘de grootste show op aarde’, ook wel het WK voetbal genoemd. Het besluit moet weliswaar nog bekrachtigd worden, maar hij kan optimistisch zijn, want Saoedi-Arabië is de enige kandidaat.
Maar hoe zit het dan met de mensenrechten? Na de toewijzing van het WK aan Qatar zeiden kritische landen en mensenrechtenorganisaties dat het in het vervolg anders moest. Ze kregen ook voor elkaar dat de Fifa voorwaarden ging stellen: voortaan moesten gastlanden voldoen aan bepaalde mensenrechtencriteria. Hoe valt dat te rijmen met de organisatie van het WK door Saoedi-Arabië, dat op dat gebied een beruchte reputatie heeft?
Over de auteur
Dirk Jacob Nieuwboer is sportverslaggever voor de Volkskrant en schrijft over voetbal en handbal. Hij was eerder correspondent Turkije en politiek journalist.
Criteria zijn er zeker en volgens Amnesty International zien die er ook ‘redelijk goed uit’. ‘Helemaal ideaal zijn ze nooit’, zegt woordvoerder Ruud Bosgraaf. ‘Maar het biedt voldoende mogelijkheden om tegen de Fifa te zeggen dat zich daar aan moeten houden.’ Tegelijkertijd is hij ook realistisch: ‘Het biedt geen enkele garantie dat dit nu allemaal goed komt, zeker niet.’
Amnesty was een van de organisaties die betrokken was bij het opstellen van de regels. Ook de KNVB heeft zich sterk gemaakt voor de mensenrechtencriteria. In een eerste, zeer summiere reactie, verwijst de voetbalbond ook naar de voorwaarden waar gastlanden aan moeten voldoen. ‘We zijn dus benieuwd naar het bidboek van Saoedi-Arabië.’
Op basis van dat plan moeten de 211 bonden die zijn aangesloten bij de Fifa volgend jaar besluiten of het toernooi inderdaad naar de Golfstaat gaat. Saoedi-Arabië zal er niet aan ontkomen daarin iets op te nemen over de mensenrechten. In de biedingsregels van de Fifa staat de wereldvoetbalbond ‘zich volledig inzet voor het uitvoeren van haar activiteiten’ in het kader van het WK volgens ‘internationaal erkende mensenrechten’.
Dat is dus waar Amnesty en de KNVB op kunnen, en zeer waarschijnlijk op zullen, wijzen. Maar de mensenrechtensituatie is slechts een van de zaken die meetellen, net als bijvoorbeeld de infrastructuur en het ‘commerciële potentieel’. Het zijn allemaal criteria die de aangesloten bonden ‘kunnen overwegen’, maar meer ook niet. Het is niet zo dat Saoedi-Arabië aan minimumvoorwaarden moet voldoen.
‘Het is uiteindelijk het Fifa-congres met 211 leden dat beslist’, legt Bosgraaf uit. ‘De mensenrechtencriteria zijn niet afdwingbaar. Die landen kunnen het terzijde schuiven en dat is zeker niet denkbeeldig. Wij zijn natuurlijk ook niet naïef, wij zien ook wel welke kant het opgestuurd wordt.’
Door slim voetbalpolitiek spel heeft Infantino het voor elkaar gekregen dat Saoedi-Arabië als enige kandidaat over is gebleven. Het WK in 2030 wordt op drie continenten (Europa, Afrika en Zuid-Amerika) gehouden, vanwege het roulatiebeleid maakten voor 2034 alleen nog Aziatische landen en Australië kans. En landen moesten ook nog binnen een maand besluiten. Saoedi-Arabië stak meteen zijn vinger op, anderen haakten af.
Door die overvaltactiek – de besluiten over de twee WK’s werden ook nog eens naar voren gehaald – zijn er nu geen biedingen die met elkaar kunnen worden vergeleken. Volgens de Saoedische voetbalbond hebben 125 landen zelfs al laten weten dat ze het bid steunen. Bosgraaf: ‘Met één kandidaat is het natuurlijk nog lastiger om iets te dwingen.’
Amnesty is niettemin blij dat die criteria er zijn. Het is een middel om de Fifa een spiegel voor te houden, om de organisatie te wijzen op de eigen goede voornemens. Voor het bid moet er ook een onafhankelijk onderzoek komen dat kijkt naar mensenrechtenrisico’s. Het biedt allemaal mogelijkheden om misstanden aan te zwengelen, te voorkomen of te veranderen, die er in het geval van Qatar nog niet waren.
Maar er is nog een grote beperking: de mensenrechtenorganisatie richt zich in het contact met de Fifa vooral op de zaken die met het toernooi en de voorbereiding daarvan te maken hebben. Net als in Qatar gaat het dan om bijvoorbeeld de omstandigheden van de arbeiders.
De KNVB leek eerder juist ambitieuzer. Tijdens het WK in Qatar vroeg het programma De Oranjewinter naar de mogelijkheid van een WK in Saoedi-Arabië. ‘Als dat gebeurt dan denk ik dat alleen kan gebeuren als daar echt de mensenrechtensituatie verbeterd is’, antwoordde Gijs de Jong, secretaris-generaal van de KNVB. ‘Dus dat er goeie arbeidsomstandigheden zijn, dat daar gelijkheid is tussen man en vrouw en dat daar ook de positie van de lhbtiq+-gemeenschap gewaarborgd is.’
Amnesty hoopt het uiteraard ook, maar waarschuwt wel: de Fifa-richtlijnen gaan niet over de algemene mensenrechtensituatie in het land. In theorie kan het zo zijn dat alles rondom het toernooi perfect is georganiseerd en Infantino zich op de borst kan kloppen, maar dat het WK nog steeds wordt gehouden in een land waarin mensen de doodstraf krijgen omdat ze kritische tweets versturen of een ‘afwijkend geloof’ hebben.
‘Wij zullen natuurlijk alles en iedereen erop wijzen dat dit een land is waar het met de mensenrechten heel slecht gesteld is’, zegt Bosgraaf. ‘Maar afdwingen kun je niet veel, zeker niet buiten het toernooi, met deze richtlijnen in de hand is dat heel lastig.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden