Hij is de man met de liniaal, zij laat de lijnen zwieren en zweven. Hij is een wereldberoemde pionier van de abstracte kunst, zij dreigde te worden vergeten. Kunstmuseum Den Haag brengt deze twee kunstenaars, Piet Mondriaan (1872-1944) en Hilma af Klint (1892-1944), nu bij elkaar in een onwaarschijnlijke duo-tentoonstelling. De kunstenaars kenden elkaar en elkaars werk niet.
Maar er zijn overeenkomsten en daarop ligt in de ambitieuze tentoonstelling de nadruk. Namelijk hun ontwikkeling richting abstracte kunst en de rol daarin van wetenschap en spiritualiteit. Zo waren beiden in de ban van de esoterie en antroposofie.
Over de auteur
Anna van Leeuwen is kunstredacteur bij de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
De Zweedse kunstenaar Af Klint hield zich bovendien als medium bezig met seances (zie kader hieronder), die haar ontwikkeling in de richting van het abstracte een extra zetje gaven, al vroeg in de vorige eeuw.
Eind 1907 maakte Af Klint De tien grootste, metershoge schilderijen waarop felgekleurde vormen lijken te dansen. Soms zijn bloemen te herkennen, of slakken, soms letters, dan weer schrijft Af Klint in een fantasieschrift.
De schilderijen zijn genoemd naar levensfasen, zoals ‘kindertijd’ en ‘ouderdom’. Er is verder geen verhaal, ook geen horizon, nul houvast. Wel valt haar gebruik van verdubbelingen en symmetrie op. Af Klint lijkt te hebben geschilderd vanuit een diepe hoop of verwachting dat het leven zichzelf in elke fase in balans houdt. Alleen al deze museumzaal, waar de mysterieuze reuzen nét in passen, is een bezoek aan Den Haag waard.
Het abstracte deel van Af Klints oeuvre werd niet begrepen door haar tijdgenoten, en lag na haar dood decennialang op de zolder van haar neef Erik. Ondertussen, in de jaren vijftig en zestig, rees Mondriaans ster. In 1964 had Kunstmuseum Den Haag al 155 Mondriaans in de collectie, inmiddels zijn dat er ruim driehonderd. Nu is de bedoeling dat we daarnaar door Af Klint anders gaan kijken.
De vraag is of dat werkelijk gebeurt. Het is nogal veel tegelijk wat deze tentoonstelling wil, met bijvoorbeeld verwijzingen naar het Zeeuwse landschap (Mondriaan) en Zweedse ambacht (Af Klint).
De kunstwerken van Af Klint en Mondriaan zijn niet naast elkaar gehangen. Dat zou vreemde setjes opleveren en kan praktisch ook niet, omdat Af Klint vooral in series werkt. Neem haar fascinerende tekeningen van een (of de?) ‘Boom der wijsheid’. Die ziet eruit als de doorsnede van een paddestoel met eindeloos veel vormen en kleuren, lijnen en diagrammen. Ze zijn niet groot maar elke vierkante centimeter is het bestuderen waard. En dan: o ja, ook even achteromkijken naar Mondriaan aan de muur ertegenover. Al kennen we die bomen van hem natuurlijk al.
Het gezegde beweert dat onbekend onbemind maakt. Hier werkt het andersom: het onbekende raakt bemind. Alle aandacht gaat als vanzelf naar de ongrijpbare nieuweling, de rijzende ster, hoe gek het ook is om dat te schrijven over iemand die bijna tachtig jaar geleden is overleden. Af Klints solotentoonstelling Hilma af Klint: Paintings for the Future brak in 2019 een bezoekersrecord in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York.
Museum Tate in Londen en Kunstmuseum Den Haag wilden het anders aanpakken, Af Klint is hier geen solo-artiest. Dat kan voordelen hebben. Zo is ze minder de uitzondering of outsider, want ze wordt geplaatst in haar tijd, naast een tijdgenoot.
Toch is de expositie uit balans, een mismatch. De nadruk op overeenkomsten voelt geforceerd. Boeiende toevoegingen, zoals schoolbordtekeningen van Rudolf Steiner en lekker maffe tekeningen van Carl Jung, passen vooral bij Af Klint. Het Kunstmuseum noemt Piet Mondriaan Af Klints gastheer. Maar in deze opzet komt hij over als een party crasher op een heerlijk groot Hilma af Klint-feest.
Beeldende kunst
★★★★☆
Kunstmuseum Den Haag, t/m 24/2.
Hilma af Klint organiseerde met vier gelijkgestemde vrouwen seances, waarbij ‘hogere wezens’ boodschappen doorgaven. De vrouwen noemden zich De Fem, ‘De vijf’, en spraken met terugkerende geesten: Ananda, Gregor, Georg en Amaliel. Zulke seances waren eind 19de, begin 20ste eeuw een geliefd tijdverdrijf, ook voor wetenschappers. Zo werkte uitvinder Thomas Edison aan een ‘geestentelefoon’ om met overleden mensen te kunnen praten.
De boodschappers van De Fem gaven Af Klint artistieke opdrachten , waar ook de Tien Grootsten toe behoren. ‘Je hebt nu zulke geweldige kunst gemaakt dat je op je knieën zou vallen als je het begreep’, zou de reactie van de geesten zijn geweest.
Sommige kunsthistorici zoeken een sociologische verklaring voor de rol van de geesten, misschien was haar kunst zo vernieuwend dat Af Klint het auteurschap bewust of onbewust afschoof op ‘hogere wezens’.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden