Nederland gaat deze maand naar de stembus voor een nieuwe Tweede Kamer en daarmee een nieuwe regering. Dat is voor de 24ste keer in de naoorlogse periode, maar deze verkiezingen zijn anders dan al die anderen. Dit keer gaat het niet alleen om keuzes inzake maatschappelijk vraagstukken als inkomen, zorg en wonen; het gaat ook om de politiek zélf.
Over de auteur:
Serv Wiemers is directeur van de Open State Foundation, een onafhankelijke stichting met als missie het bijdragen aan een digitaal transparante overheid en vitale democratie.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Want het vertrouwen in de politiek bevindt zich op een dieptepunt. Dat bleek weer uit het verkiezingsbericht van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), dat vorige week uitkwam. Het vertrouwen van Nederlanders in de politiek daalt; zo’n 60 procent geeft de Haagse politiek een onvoldoende.
Het disfunctioneren van de politiek wordt als grootste probleem gezien, peilt het SCP. Het nieuwe kabinet zou zich volgens de geënquêteerden dan ook met name moeten richten op het verbeteren van het functioneren van de politiek.
Als we inzoomen op het rapport, zien we welke richting die verbetering zou moeten opgaan: De nieuwe bestuurscultuur moet zich kenmerken door transparantie. Men geeft in ruime mate, 68 procent, de voorkeur aan openheid van besluitvorming, terwijl slechts 12 procent meent dat besluiten soms achter gesloten deuren moeten worden genomen.
Zo te zien lijken (herstel van) vertrouwen en openheid in de politiek samen op te gaan. Klopt dat ook in de praktijk?
Als we uitzoomen zien we dat ook in andere landen het vertrouwen in de politiek onder druk staan. Dat heeft meerdere redenen, maar er is een relatie met openheid. Nederland doet het op beide terreinen niet bijzonder goed: onder de OESO-landen (een samenwerkingsverband van 38 landen op het gebied van sociaal en economisch beleid) is ons land zowel wat betreft vertrouwen als open overheid een middenmoter en beweegt zich rond het OESO-gemiddelde.
Daarmee laten we kansen liggen. Want wanneer een overheid zijn data beschikbaar stelt aan iedereen kunnen burgers, journalisten, wetenschappers, ondernemers en anderen ermee aan de slag. Overheidsorganisaties worden zelf transparant, kunnen verantwoording afleggen, participatie bevorderen en innovatie stimuleren. Openheid zorgt voor een vitale democratie.
En inderdaad ook voor herstel van vertrouwen. Daar hebben diverse wetenschappers naar gekeken. In september concludeerden Michel Crepaz en Gizem Arikan op basis van onderzoek in Ierland dat transparantie het vertrouwen in de politiek bevordert. De relatie tussen openheid en vertrouwen is veelzijdig en soms indirect (bijvoorbeeld via media), maar de bevindingen ondersteunen het streven naar transparantie – en naar beleid en regelgeving om openheid in politiek en bestuur af te dwingen.
Terug naar Nederland, waar de Ombudsman vorige week met conclusies kwam die naadloos aansluiten bij het SCP. Overheidsinstanties gaan te weinig in gesprek met (gedupeerde) burgers, stelde hij in zijn rapport. Die burgers worden steeds gefrustreerder en keren zich verder af van de overheid.
Kernprobleem is dus een gesloten overheid, die zichzelf en niet de burger centraal stelt. Een open houding zou veel kunnen verbeteren, maar is kennelijk moeilijk te realiseren. Een ingrijpende politieke cultuuromslag is nodig, en in die zin komen de verkiezingen op 22 november als geroepen.
Pieter Omtzigt en zijn Nieuw Sociaal Contract (NSC) maken een groot punt van verbetering van bestuur en herstel van vertrouwen. Dat is een stap in de goede richting, maar wat moet er behalve een politieke mentaliteitsverandering nog meer gebeuren?
Ik geef drie onderwerpen die een open overheid concreet maken en werp een blik in de verkiezingsprogramma’s: (1) maak de nieuwe Wet open overheid (Woo) effectief door actieve openbaarmaking en snelle openbaarmaking op verzoek; (2) maak lobbyen transparant met een lobbyregister; (3) geef burgers echt inzicht in de algoritmen die de overheid gebruikt.
Volt en (inderdaad) NSC springen eruit als partijen die op alle drie terreinen concrete stappen willen nemen. GroenLinks/PvdA is ambitieus wat betreft lobbytransparantie en algoritmen, maar vergeet de Woo. BBB, SP en Partij voor de Dieren hebben het wel over de Woo, en ook over lobbytransparantie, maar slaan algoritmen over (SP) of zetten niet in op een open register (BBB, PvdD).
VVD en D66 hebben het alleen over transparantie van algoritmen in hun verkiezingsprogramma’s. De ChristenUnie heeft het wel over een open overheid en lobbytransparantie, maar alleen op EU-niveau, en de passage over algoritmen pakt ook niet door naar een duidelijk register. Het CDA pleit voor algoritmetransparantie, maar zegt niets over de Wet open overheid (en stelt bij lobbytransparantie alleen dat er een herziening moet komen, maar niet hoe. De PVV en Forum voor Democratie, die de mond vol hebben van wantrouwen in de overheid, komen niet of nauwelijks met voornemens op deze belangrijke terreinen.
We zien dat de vertrouwenscrisis diep is, maar ook dat er een uitweg is: transparant bestuur. Voor die openheid is wel politieke moed nodig – en een duidelijke koerswijziging. Aan de partijprogramma’s te zien is dat laatste mogelijk. Deze maand is eerst het woord aan de kiezers.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden