Het aantal vrouwen in het Oekraïense leger stijgt sinds de Russische invasie. Maar het leger laat weinig vrouwen toe tot de voorste linies. ‘Je moet voor jezelf opkomen als vrouw, anders word je niet gerespecteerd.’
Machinegeweerschutter Oksana heeft het nu al een paar keer meegemaakt aan het front: een mannelijke officier van een andere eenheid komt langs om soldaten te verzamelen voor een dringende versterking, ze pakt haar wapen om mee te gaan, maar dan zegt de officier: ‘Ik heb soldaten nodig, geen meisjes.’
Of neem die keer laatst, toen haar eigen strijdmakkers zwaar onder vuur lagen en ze zich met anderen klaarmaakte om te hulp te schieten. Van de bataljonscommandant kreeg ze te horen: ‘Jij gaat niet, voor jou is het te gevaarlijk.’ ‘Ik heb toen tegen hem gezegd: ‘Ik ga wél, dat zijn mijn jongens daar’, zegt de 19-jarige Oksana tijdens een interview aan het oostfront. ‘Ik was veel te brutaal tegen de commandant, maar je moet voor jezelf opkomen als vrouw, anders word je niet gerespecteerd.’
Het land verdedigen geldt als mannenwerk in Oekraïne. Het Oekraïense leger gaat steeds rigoureuzer te werk om de mannelijke bevolking te mobiliseren en zo voldoende strijdkrachten op de been te houden in de oorlog met Rusland. Maar het leger doet weinig om vrouwen, die zich vrijwillig aanmelden voor de strijd, toe te laten tot het slagveld.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
De Oekraïense strijdkrachten tellen 43 duizend vrouwen, zo stelde het leger in oktober. Dat is bijna twee keer zo veel als aan het begin van de Russische invasie van vorig jaar. Maar slechts vijfduizend vrouwen hebben een rol aan het front.
Oksana, die wegens veiligheidsredenen alleen bij haar voornaam wordt genoemd, is een van de weinigen die de loopgraven wist te bereiken. Bij de 72ste brigade bedient ze een machinegeweer dat met een gewicht van 60 kilogram zwaarder is dan zijzelf.
Het kostte veel moeite om hier te komen, vertelt ze in een dorp aan het front in het zuidoosten van Oekraïne. Uit de verte klinken explosies bij de linies waar haar eenheid zich heeft ingegraven. Over enkele dagen is Oksana weer aan de beurt om haar strijdmakkers af te lossen in bomenrijen met loopgraven.
Net als veel mannen voelde ze vorig jaar de noodzaak om Oekraïne te verdedigen tegen de Russische invasie. Ze verwachtte dat ze als jonge vrouw met lang haar in een vlecht geen kans maakte bij het rekruteringsbureau van het leger, dus sloot ze zich via vrienden aan bij een burgerbataljon in Ivano-Frankivsk, haar woonplaats in het westen van Oekraïne. Toen haar mannelijke vrienden naar het front vertrokken om in een nieuwe brigade te dienen en zij mee wilde, stelde een ambtenaar van die brigade haar twee opties voor: verpleger of secretaresse op het hoofdkwartier.
Verreweg de meeste vrouwen in het Oekraïense leger belanden op die manier in ondersteunende functies. ‘De Sovjet-manier van denken zit nog diep in ons leger’, zegt Oksana. Pas na lang aandringen kreeg ze toestemming voor een gevechtstaak aan het front.
Oekraïense actiegroepen beklagen zich over obstakels voor vrouwelijke militairen. Ze boeken succes met een campagne voor vrouwelijke gevechtsuniformen: in augustus presenteerde het leger de eerste uitrusting voor vrouwen. Revolutionair voor Oekraïense begrippen, want voor de invasie moesten vrouwen nog op hakken lopen tijdens militaire parades.
Maar de nieuwe uniformen worden pas volgend jaar uitgedeeld. Tot die tijd vechten vrouwen in mannenoveralls of moeten ze hopen dat vrijwilligers of buitenlandse regeringen geschikte kleding verstrekken – het Nederlandse leger stuurde in september 65 pallets naar Oekraïne met uitrusting voor vrouwelijke militairen.
Ook seksisme in de loopgraven leidt ertoe dat vrouwen soms het gevoel hebben dat ze niet één, maar twee tegenstanders hebben aan het front. ‘Jongens proberen me vaak te versieren’, zegt Oksana. ‘Maar voor relaties is geen plek aan het front. Dan kun je niet werken.’
Een vrouwelijke militair moet hopen op bescherming van haar bevelhebber, zegt ze. ‘Hij moet tegen de anderen zeggen: ‘Oksana is onze zus, niets meer of minder dan dat.’ Gelukkig doet die van mij dat.’ Maar ze ziet dat vrouwen in andere eenheden worstelen met seksistisch gedrag van bevelhebbers en moeite hebben om een plek aan het front te bemachtigen. ‘Dat gedrag zal niet veranderen zolang er niet meer meiden aan het front staan’, zegt Oksana.
Meer dan een jaar gevechtservaring heeft haar gehard. Ze weet hoe het is om onder vuur te liggen in koude en vochtige loopgraven, om geraakt te worden door een artilleriegranaat en te revalideren. Hoe het is om je beste strijdmakker te verliezen: haar vriend Oleh Koiliak (30), ook uit Ivano-Frankivsk, werd in april gedood door een Russische artilleriegranaat. En ze weet hoe het is om op mensen te vuren. ‘Ik zie een silhouet, besef dat het een persoon is, maar begin toch te schieten. Ik schiet uit instinct, uit angst. Want elke keer als ik een lijk zie, denk ik: dat kan ik zijn.’
Ook met haar frontvocabulaire is ze niet te onderscheiden van haar mannelijke strijdmakkers. Een Russische soldaat is ‘een flikker’, een Russische drone is ‘een flikker in de lucht’.
Haar familie hoopte dat ze naar huis zou komen na haar verwondingen door een artilleriegranaat. Haar oudere broer, die tot Oksana’s afkeuring niet meevecht en in Tsjechië verblijft, belt haar regelmatig om te zeggen dat ze thuis moet komen. Maar Oksana zegt dat ze die luxe niet heeft door de Russische invasie. ‘Het front is mijn thuis nu.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden