Tijdens het Tweede Kamerdebat over de oorlog in Gaza en Israël op 24 oktober sprak Stephan van Baarle (Denk) over een ‘éénstaatoplossing’, waarin alle inwoners gelijk en vrij zijn, en hij sprak ook de leus ‘from the river to the sea, Palestine will be free’ uit. Kamervoorzitter Vera Bergkamp (D66) verbood hem vervolgens deze zin nog eens te bezigen. Toen Sylvana Simons, Benjamin Netanyahu citerend, tijdens haar betoog de woorden ‘from the river to the sea’ gebruikte, werd ook haar het woord ontnomen. Inmiddels vindt een Kamermeerderheid dat de leus een oproep tot geweld is.
Al voorafgaand aan deze ontwikkelingen is naar aanleiding van recente demonstraties discussie ontstaan over de leus. Deze zou een ‘agressieve en verontrustende’ ondertoon hebben, aldus De Telegraaf, namelijk dat Israël van de kaart moet worden geveegd en zijn bewoners ‘de zee in moeten worden gedreven’. De burgemeester van Amsterdam oordeelt de leus ‘onaanvaardbaar, omdat die het bestaan van Israël miskent’.
Over de auteurs
Jeff Handmaker is universitair hoofddocent rechtssociologie aan de International Institute of Social Studies van de Erasmus Universiteit en lang betrokken bij de Israëlisch-Palestijnse zaak; Yolande Jansen is universitair hoofddocent Sociale en Politieke Filosofie aan de UvA en bijzonder hoogleraar humanisme in relatie tot religie en seculariteit aan de VU, voor de Socrates Stichting. Willem Jebbink is advocaat in Amsterdam en trad op in de in het stuk genoemde procedure bij het gerechtshof Amsterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Volgens de Oostenrijkse autoriteiten gaat het om een ‘oproep tot geweld’ en de Engelse minister van Binnenlandse Zaken pleitte ervoor deze strafbaar te stellen. Onze minister van Justitie Dilan Yeşilgöz sprak van ‘puur antisemitisme’, ondanks tegenovergestelde bevindingen van een door de minister zelf ingestelde klachtadviescommissie over het werk van de Nationaal Cöordinator Antisemitisme Bestrijding (NCAB).
De leus herinnert echter aan al decennialang doorwerkende feiten, en aan de tijd die daaraan voorafging, toen ‘Palestina’ het gebied tussen de Jordaan en de Middellandse Zee aanduidde waar eeuwenlang joden, moslims, en christenen gezamenlijk leefden. In de periode tussen 1947 en 1949, ten tijde van de stichting van de staat Israël, zijn 750 duizend Palestijnen met geweld verdreven uit het gebied en meer dan vierhonderd dorpen met de grond gelijkgemaakt.
Duizenden mensen die probeerden terug te keren of te blijven werden vermoord, en degenen die het lukte te blijven is hun bezit afgenomen. Dit wordt de Nakba (catastrofe) genoemd. De joodse Arabische bewoners van het gebied werden uitgezonderd en tot Israëliërs gemaakt, tezamen met in de loop der jaren vele anderen uit andere landen, met name Europa en de Verenigde Staten maar ook Arabische landen en India.
Ze kwamen te leven in een staat die in toenemende mate militariseerde, en die decennia later door internationaal mensenrechtenorganisaties zoals Human Rights Watch en Amnesty International als een apartheidsregime is gekwalificeerd. De andere Arabische bewoners, christenen en moslims, werden ‘Palestijnen’, een term die werd erkend door onder meer het Internationaal Gerechtshof en als aanduiding gebruikt van een andere natie dan die van de joden. Hun zijn in de loop van 75 jaar stelselmatig rechten ontzegd en is land ontnomen.
Dit rampzalige proces, deel van de Europese koloniale geschiedenis en geboren uit de nationalistische en imperialistische ideologieën die mensen van verschillende achtergronden in de eerste helft van de 20ste eeuw het vermogen ontzegden om vreedzaam samen te leven, heeft gruwelijke bevolkingstransfers veroorzaakt op veel plaatsen in de wereld, onder meer in Turkije/Griekenland, Rusland/Wit-Rusland/Polen, India/Pakistan. Deze ideologieën lagen ook ten grondslag aan het antisemitisme, antiziganisme (haat tegen ‘zigeuners’, red.) en de Holocaust, die ook in Europa de eeuwenoude geschiedenis van samenleven, hoe moeilijk soms ook, vernietigde.
Ook in Israël heeft deze ideologie vorm gekregen en daar, op een van de koloniale breuklijnen die al lang voor de Holocaust bestonden, het vermogen om vreedzaam samen te leven vernietigd. Wat op dit moment in Israël en de Palestijnse gebieden gebeurt is de directe erfenis van deze geschiedenis, door Palestijnse maar ook kritische Israëlische organisaties vaak de ‘voortschrijdende Nakba’ genoemd’; de verdrijving van Palestijnen uit de gefragmenteerde gebieden van Oost-Jeruzalem, de Golan, de Westelijke Jordaanoever en Gaza.
Van 2014 tot 2023, toen het geweld opnieuw toenam, zijn al duizenden doden gevallen, en vindt een ongekende en uiterst gewelddadige toeëigening plaats van de Westelijke Jordaanoever door kolonisten, met hulp van het Israëlische leger.
Toen in 1977 de Likoed-partij werd opgericht, stond in haar grondbeginselen: ‘Between the Sea and the Jordan there will only be Israeli sovereignty.’ De discriminatie van Palestijnen en de voorrang voor Joden werd in 2018 juridisch geconsolideerd in de Basic Law getiteld ‘Israel as the Nation State of the Jewish People’. ‘Israël is niet de staat van al zijn inwoners... maar de natiestaat van het Joodse volk, en van hen alleen’, schreef Benjamin Netanyahu in maart 2019 op Twitter/X.
Mag in deze context, terwijl in Gaza genocide dreigt of in de ogen van velen al bezig is, het verlangen naar een vrij Palestina – van de Jordaan tot aan de Middellandse Zee – als mening worden geuit? In de meest gangbare interpretaties van experts zoals historicus Maha Nasser gaat het dan om de opvatting dat Palestijnen in het land waaruit zij verdreven zijn of waarin zij onderdrukt worden, moeten kunnen leven als vrije en gelijkwaardige burgers, kortom: de beëindiging van het bestaande systeem van koloniale overheersing en apartheid.
Een ondertoon van etnische zuivering valt hierin niet te ontwaren, volgens onder anderen de Israëlische hoogleraar geschiedenis Ilan Pappe. De conclusie is daarom dat die erin wordt geprojecteerd. De slogan kan net zo goed worden gezien als een inclusief en humanistisch antwoord op de retoriek en praktijken van Netanyahu en de zijnen.
De grootste Israëlische mensenrechtenorganisatie B’Tselem spreekt ook van het gebied ‘between the Jordan river to the Mediterranean Sea’, omdat het hele gebied historisch bij elkaar hoort en er een gezamenlijke oplossing gevonden moet worden. Vaak wordt betoogd dat de zogenaamde ‘tweestatenoplossing’ inmiddels ondenkbaar is omdat het hele gebied op de Westelijke Jordaanoever door kolonisten en het Israëlische leger wordt bezet, beheerst en geconfisqueerd; een alternatief is één staat, met gelijke rechten en waardigheid voor alle inwoners.
Palestijnen kijken daarbij vanuit hun perspectief, zij willen gelijkheid en velen willen dat het hele gebied óók weer Palestina kan heten, iets wat ook sommige kritische Joodse organisaties ondersteunen, zie bijvoorbeeld A Land For All. Deze organisaties zijn op samenleven gericht, en het gezamenlijk verwerken van een geschiedenis van diepe onrechtvaardigheid, die met de dreigende genocide in Gaza een nieuw dieptepunt bereikt.
Het gerechtshof Amsterdam heeft op 15 augustus 2023 geoordeeld dat de leus ‘from the river to the sea’ onder de vrijheid van meningsuiting valt en niet bedreigend, opruiend of aanzettend tot haat is. Zelfs een wettelijke strafbaarstelling zou geen zoden aan de dijk zetten, want de vrijheid van meningsuiting is neergelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en dus juridisch van hogere orde. Overigens oordeelde in de procedure waarin het gerechtshof besliste ook het Openbaar Ministerie de leus niet het vervolgen waard.
Behalve ondoordacht is het suggereren van strafbaarheid van de leus zelfs zorgelijk. Juist publieke gezagsdragers, Tweede Kamerleden voorop, en de NCAB, moeten bevorderen dat in een pluriforme, democratische samenleving als de onze het publieke debat op het scherpst van de snede wordt gevoerd. Ook met opvattingen die anderen onwelgevallig zijn. Anders dreigt censuur en – inderdaad – overheersing door de meest invloedrijke macht.
Anno 2023 is het glashelder dat de Israëlische regering niet bereid is Palestijnen als gelijkwaardige burgers te laten participeren, ook al oefent Israël de facto staatsmacht uit in het hele gebied tussen de Middelandse Zee en de Jordaan. Dat weten degenen die ‘from the river to the sea’ uiten vanuit Palestijns perspectief maar al te goed. Het gaat over gelijkheid.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden