‘De apotheose van de oorlog’, stond met grote witte letters dwars over de voorpagina van het Russische weekblad Sobesednik en een afbeelding van het gelijknamige schilderij van de Russische schilder Vasili Veresjtsjagin uit 1871. Het doek toont een berg schedels, een vlucht raven en op de achtergrond een verwoeste stad. Op de omslag ook een citaat van Veresjtsjagin: ‘Mijn hele leven hield ik enorm van de zon. En ik zou met plezier alleen de zon schilderen, als de mensen elkaar niet zouden vermoorden.’
Het was begin maart 2022, in Oekraïne was de strijd in volle gang na de inval van het Russische leger. Sobesednik, een kleurige krant in tabloidformaat met een oplage van ruim 70 duizend exemplaren, was logischerwijs vrijwel geheel gewijd aan de jongste gebeurtenissen. ‘Het was een goed nummer’, glimlacht hoofdredacteur Oleg Roldoegin nu. ‘Maar toch werd besloten dat zo’n voorpagina het Russische leger ‘discrediteert’.’ Diezelfde week bleek de website van de krant ineens ontoegankelijk. De redactie dacht aan een cyberaanval, maar na twee uur bleek dat de site was geblokkeerd door de Russische mediawaakhond Roskomnadzor, op orders van het Openbaar Ministerie.
‘Een heel spannend moment, natuurlijk’, herinnert Roldoegin zich. ‘Daarna gingen we naar de redactie om onze spullen op te halen, want we dachten stellig dat onze krant zou worden opgeheven.’ Dat bleek echter niet het geval. Het nummer met de schedelberg werd wel uit de verkoop gehaald, net als de laatste twee nummers van vóór 24 februari. In een daarvan stond een reportage uit Donetsk, waarin plaatselijke bewoners vertelden dat er sprake was van toenemende spanning. Dat stond haaks op de bewering van Moskou dat Oekraïne een offensief was begonnen en de situatie in de Donbas snel escaleerde. ‘Dus die informatie werd ook opgevat als ‘discreditatie’, zegt Roldoegin.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Sindsdien bleef de website geblokkeerd. Funest voor de reclame-inkomsten, maar opmerkelijk genoeg mocht de papieren krant wel wekelijks verschijnen. De redactie probeerde de blokkade te omzeilen met nieuwe sites, onder andere namen en met verschillende logo’s. ‘Maar vroeg of laat werden al die sites ook geblokkeerd. Een hield het enkele maanden uit, een ander twee weken, een derde anderhalve dag. We besloten dat dit weinig zin had. Nu zetten we alle stukken uit de krant op de bestaande, geblokkeerde site.’ In Rusland is die alleen toegankelijk met behulp van een VPN-service, maar die worden nu ook steeds meer gedwarsboomd.
Sobesednik verschijnt al sinds 1984, aanvankelijk als wekelijkse bijlage van de krant Komsomolskaja Pravda – tegenwoordig naar verluidt de favoriete krant van Vladimir Poetin. ‘Volgend jaar hebben we dus weer een jubileum, maar ik weet niet of we dat zullen halen’, zegt Roldoegin achter zijn bureau in een stille wijk van Moskou. Sobesednik was de eerste krant in de Sovjet-Unie die in kleur verscheen en was volgens de hoofdredacteur van begin af aan behoorlijk tegendraads, voor zover dat mogelijk was binnen de grenzen van de toenmalige Sovjetcensuur.
Na de Russische inval in Oekraïne veranderde het Russische medialandschap radicaal. Kritische media als de krant Novaja Gazeta, radio Echo Moskvy en televisiezender Dozjd werden gedwongen te sluiten. Veel journalisten verlieten het land, noodgedwongen of uit voorzorg. Sobesednik bleef, met een geblokkeerde website en een papieren krant die lang niet overal te krijgen is, maar die wel een groeiend aantal abonnees telt. ‘Dat komt mede doordat wij in het gedrukte segment vrijwel geen concurrentie meer hebben’, zegt Roldoegin. ‘Andere papieren media waar je gesprekken met ‘buitenlandse agenten’ en onafhankelijke meningen kunt lezen, zijn er in Rusland eenvoudig niet meer.’ Opmerkelijk genoeg groeit ook het aantal lezers in de Russische gevangenissen.
Het afgelopen jaar had de krant een grote muurtekening van de gevangen oppositieleider Aleksej Navalny op de cover. Er was een portret van de in de Verenigde Staten wonende neef van oud-president Dmitri Medvedev, een reportage over een moeder die haar op het slagveld vermiste zoon zoekt, alsmede schriftelijke interviews met prominente politieke gevangenen als Vladimir Kara-Moerza en Aleksej Gorinov. ‘Met Navalny is dat helaas niet gelukt, we blijven het proberen’, zegt Roldoegin.
Toch moet ook Sobesednik zekere ongeschreven regels in acht nemen. ‘We gaan door zolang dat mogelijk is. We moeten in deze situatie zo voorzichtig mogelijk zijn en tegelijkertijd proberen niet te handelen in strijd met onze principes.’ Dat betekent bijvoorbeeld het woord ‘oorlog’ vermijden, want dat mag in Rusland niet worden gebruikt om de ‘speciale militaire operatie’ aan te duiden.
Sobesednik schrijft ook niet over de gebeurtenissen op het slagveld, omdat daarbij alleen de communiqués van het ministerie van Defensie als bron mogen worden gebruikt. ‘Alles wat daarmee in tegenspraak is, geldt als ‘discreditatie’ van het leger en kan leiden tot strafvervolging’, zegt Roldoegin. ‘En die officiële informatie herhalen heeft geen zin. Niet voor ons en niet voor onze lezers. Dat is al geen journalistiek meer.’
Maar er is ook een groot schemergebied, waarin niet altijd duidelijk is wat wel en wat niet mag. Eén ondoordachte stap kan leiden tot sluiting en ontslag voor de enkele tientallen mensen die bij de productie van de krant zijn betrokken, zegt Roldoegin. ‘Het is als een mijnenveld. Misschien kun je doorlopen zonder problemen. Misschien zijn er niet eens mijnen. Dat is zelfs waarschijnlijk, maar onze journalisten zijn evengoed bang. Want je weet nooit hoe het zal aflopen.’
Of het hem verbaast dat zijn krant toch maar gewoon iedere week weer uitkomt? ‘Nee’, zegt Roldoegin. ‘Maar ik kijk daar toch vooral met een filosofische blik naar. Ik hoop nergens op, ik probeer nergens bang voor te zijn. Want in Rusland hangt je lot heel vaak niet af van wat je doet, maar van degene die de besluiten neemt en van wat er in zijn hoofd op komt. Vooralsnog lukt het ons en doen we ons werk, binnen de gestelde grenzen. Dat is enorm zwaar.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden