Zelfs in Gaza gelden regels. Zelfs als Hamas onder ziekenhuizen ondergrondse hoofdkwartieren en tunnels heeft gegraven, mag Israël die niet zomaar met patiënten, vluchtelingen en al van de aardbodem wegbombarderen. Dat stelt Marten Zwanenburg, hoogleraar militair recht aan de Universiteit van Amsterdam en de Nederlandse Defensie Academie. Hij is ervan overtuigd dat Israël zo’n bombardement waarbij veel burgers worden gedood bijna niet zal kunnen rechtvaardigen. Internationale wetten en zelfs het oorlogsrecht bieden Israël daarvoor heel weinig ruimte. ‘Je kan het niet helemaal uitsluiten’, zegt Zwanenburg met de voorzichtigheid van een jurist, ‘maar het lijkt me heel lastig, zo niet onmogelijk om onder de huidige omstandigheden een ziekenhuis te bombarderen’.
Honderd procent verboden is het echter niet. Het oorlogsrecht laat ruimte. Er zijn omstandigheden waaronder bombarderen misschien zou mogen, en er zijn interpretaties waarmee Israël denkt dat het juridisch uit de voeten kan. Maar veel ruimte is er niet. Het oorlogsrecht gaat ervan uit dat in een oorlog alleen militaire doelen worden aangevallen, aldus Zwanenburg. Het aanvallen van burgers en burgerobjecten is verboden. Sterker, elke partij in een conflict heeft de plicht om burgers zo veel mogelijk te ontzien en ze te beschermen.
Over de auteur
Michel Maas is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Eerder was hij oorlogsverslaggever en correspondent in Oost-Europa en in Zuidoost-Azië.
Die twee zaken lopen in Gaza door elkaar heen. De Israëlische legerwoordvoerder Daniel Hagari liet vrijdag een animatiefilmpje zien waarop allemaal onderaardse ruimten en tunnels te zien waren onder het al-Shifa-ziekenhuis in Gaza-Stad. Dat ziekenhuis staat als een schild, vol patiënten en duizenden vluchtelingen, boven op de ruimten waarin terreurdaden worden beraamd tegen Israël en de Israëliërs, aldus Hagari. Volgens de legerwoordvoerder worden alle ziekenhuizen in Gaza door Hamas ‘systematisch’ gebruikt als menselijk schild voor hun activiteiten. Ook dat is in het internationale recht een oorlogsmisdrijf.
Hagari stelt tevens dat de mensen in het ziekenhuis afdoende zijn gewaarschuwd en dat ze daarmee het recht op bescherming hebben verspeeld. Ze weten dat ze weg moeten, maar ze gaan niet. Daarmee zou Israël genoeg hebben gedaan om het ziekenhuis te mogen bombarderen, zo lijkt de overtuiging van Hagari.
Zwanenberg deelt die mening niet. Dat burgers zijn gewaarschuwd, is niet genoeg om een ziekenhuis te bombarderen. Er zijn veel vragen die eerst beantwoord moeten worden, zoals: zijn de tunnels onderdeel van het ziekenhuis? Wordt het hele ziekenhuis door Hamas gebruikt of slechts een gedeelte? ‘Als je het militaire deel kunt scheiden van de rest, dan mag je alleen dat militaire deel aanvallen, zo voeren juristen aan. Maar Israël vindt kennelijk dat het hele ziekenhuis nu doelwit is.’
En zelfs in dat geval moet er een afweging zijn of het middel wel opweegt tegen het doel: in het ziekenhuis liggen duizenden patiënten en tienduizenden anderen hebben er hun toevlucht gezocht. Weegt de vernietiging van de Hamas-tunnels op tegen zo veel mensenlevens? ‘Het is een kwestie van proportionaliteit. Is het militaire gewin al die burgerdoden waard? De verwachte schade voor burgers mag niet buitensporig zijn ten opzichte van het verwachte militaire voordeel. Dat voordeel moet in dit geval dus wel erg groot zijn.’
Israël doet er alles aan de mensen uit ziekenhuizen te verjagen. Ook dat is aan regels gebonden, en ook die laten maar weinig ruimte. Zwanenburg: ‘Israël heeft gevraagd het ziekenhuis te evacueren, maar daarvoor moeten de voorwaarden om daaraan te kunnen wel bestaan. Een voorwaarde is, dat de burgers ergens anders heen moeten kunnen. En dat is in het geval van een ziekenhuis heel moeilijk. Want wat doe je met patiënten die aan de beademing liggen, of aan de dialyse? Verhuizen wordt hun dood.’
Israël vindt echter, als je de legerwoordvoerder mag geloven, dat het genoeg gewaarschuwd heeft. Het oorlogsrecht spreekt een andere taal: een waarschuwing is geen vrijbrief. ‘Het ontslaat een land niet van de verplichting om burgers te beschermen.’ Die regel gaat boven alles, altijd.
Misschien beseft Israël dat het zich op moeilijk juridisch terrein bevindt. Misschien is het ook gevoelig voor imagoschade in het Westen. Het lijkt zich in ieder geval vooralsnog een beetje in te houden, de ziekenhuizen staan nog overeind. Maar de bombardementen komen wel dichterbij.
Al-Shifa, al-Quds, het Indonesische Ziekenhuis: de namen zijn inmiddels al bekend. Zaterdag en zondag werd de omgeving van deze drie ziekenhuizen zwaar beschoten. Al Jazeera sprak met getuigen in het Indonesische Ziekenhuis in Beit Lahia, dat ‘schudde’ van de explosies. Vooral toegangswegen zouden zijn getroffen. Ooggetuigen meldden dat ook de meeste wegen rondom al-Shifa verwoest zijn. Het is niet ondenkbaar dat met die wegen ook onderliggende tunnels zijn vernietigd.
Mocht Israël alsnog de genadeklap willen uitdelen, is er weinig wat de internationale gemeenschap daartegen kan doen, zegt Zwanenburg: ‘Het oorlogsrecht is niet erg ontwikkeld op het gebied van handhaving. De internationale gemeenschap kan druk uitoefenen, in de hoop dat zoiets in de toekomst niet meer zal gebeuren. En het Internationaal Strafhof kan een onderzoek doen.’
Het Strafhof (het ICC) is in 2021 al begonnen met een onderzoek naar oorlogsmisdaden gepleegd door Israël én Hamas. Maar zelfs als het Israëliërs wegens oorlogsmisdaden zou vervolgen is er voor Tel Aviv niet veel aan de hand. Israël heeft namelijk – net als de Verenigde Staten en Rusland – de rechtsmacht van het ICC nooit erkend en werkt niet mee
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden