Relativerende geluiden waren direct na de aanval van Hamas schaars. Inmiddels klinkt in bepaalde kringen steeds luider dat Israël de koloniale overheerser is en de Palestijnen de onderdrukte inheemse bevolking. Maar is dat zo? En kan dekolonisatie een oplossing bieden voor het conflict?
De aanslag van Hamas was zo wreed dat een ‘ja, maar’ ongepast was, zei premier Rutte meteen na 7 oktober. Door de Israëlische reactie heeft het ‘ja, maar’ inmiddels de afschuw over Hamas overstemd. Van Berlijn tot Boston, overal ter wereld klinkt steeds harder het ‘ja, maar’. Ook Rutte en andere Europese leiders dringen nu aan op terughoudendheid door Israël en op humanitaire hulp aan de Gazastrook.
Plotseling staat de Palestijnse zaak weer in het brandpunt van de belangstelling. Door velen wordt het conflict bekeken door de lens van het kolonialisme, zeker door burgers met een migratieachtergrond en door links. Israël is de koloniale overheerser, de Palestijnen de onderdrukte inheemse bevolking. Je hoort dit geluid op het invloedrijke Instagramkanaal Cestmocro, maar ook aan de Universiteit van Amsterdam, waar studenten en medewerkers het college van bestuur maanden het optreden van Israël te veroordelen. Als centrum van dekoloniale wetenschap mag de universiteit niet zwijgen, vonden ze. ‘Dekolonisatie is geen abstracte theorie, het is een daad, een manier van zijn.’ In de Verenigde Staten protesteerden studenten van de Harvard-universiteit tegen het Israëlische kolonialisme, tot woede van Israël-gezinde donateurs en alumni.
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Wie het conflict door een koloniale bril bekijkt, krijgt vanzelf begrip voor de Palestijnse zaak. Wat moet een onderdrukt volk anders dan zich verzetten? Het geweld van Hamas wordt veroordeeld, maar het vond niet plaats in een vacuüm, zoals secretaris-generaal van de Verenigde Naties António Guterres zei. De achtergrond is een ‘verstikkende bezetting’ die nu al 56 jaar duurt.
Maar is Israël een koloniale macht? En vooral: kan ‘dekolonisatie’ een oplossing bieden voor het conflict in het Midden-Oosten? Betekent dekolonisatie niet dat de Israëliërs verjaagd worden, zoals de Nederlanders uit Indië werden gedreven en de Fransen uit Algerije? Of zijn er andere modellen denkbaar, zoals de verzoening tussen wit en zwart in Zuid-Afrika?
Het staat buiten kijf dat Israël diepe wortels heeft in het koloniale tijdperk. Vanaf het einde van de 19de eeuw trokken Europese Joden naar Palestina, dat toen nog tot het Ottomaanse Rijk behoorde. Vaak waren ze op de vlucht voor pogroms in Rusland of elders in Oost-Europa. De Joodse kolonisten beschouwden Palestina als een leeg land. Leegheid betekende niet de fysieke afwezigheid van de inheemse bevolking, schreef de Palestijnse historicus Beshara Doumani, maar ‘de afwezigheid van beschaafde mensen, zoals ook de Amerika’s en Afrika werden afgeschilderd als maagdelijke gebieden, klaar voor golven van pioniers’.
Europeanen voelden zich superieur aan de rest van de wereld. Ze waren ‘beschaafder’, hadden een grote technologische voorsprong en geloofden dat zij het recht hadden om de rest van de wereld te overheersen.
De Joden werden geholpen door het grootste koloniale rijk ter wereld, Groot-Brittannië, dat Palestina vanaf 1920 bestuurde. In 1917 had de Britse minister van Buitenlandse Zaken Lord Balfour de Joden een ‘nationaal tehuis’ in Palestina beloofd. Op dat moment maakten zij 6 procent van de bevolking uit. Aan de Palestijnen werd niets gevraagd. Dat was volgens Balfour ook nergens voor nodig. ‘Het zionisme, of dat nu goed of slecht is, is geworteld in eeuwenoude tradities, in hedendaagse behoeftes, in hoop voor de toekomst, van veel diepgaander belang dan de wensen en vooroordelen van de 700 duizend Arabieren die nu dat oude land bewonen’, schreef hij.
Toch waren de Joden geen gewone kolonisten, zoals de Franse meesters van Algerije of de Engelse planters in Rhodesië, schrijft de Israëlische journalist Ari Shavit in zijn boek My Promised Land. Het zionisme was een koloniaal project, maar ook een ‘wanhopige kruistocht van Europa’s wezen’, uitgespuugd door het antisemitisme op het oude continent. Ze geloofden dat ze een eigen staat nodig hadden om veilig te zijn. Niet veel later zou de Holocaust ze gelijk geven, aldus Shavit. Veel kolonisten geloofden ook dat zij recht hadden op het land dat zij in bijbelse tijden bewoonden. Zij zagen vestiging in Israël als een terugkeer naar huis. Uiteraard waren de Palestijnen niet onder de indruk van deze bijbelse aanspraken op een land waar zij al eeuwenlang woonden.
De Joodse kolonisatie van Palestina is een vorm van kolonialisme die wel settler colonialism of vestigingskolonialisme wordt genoemd. De kolonisten zien de kolonie niet als een wingewest, maar als een nieuw nationaal thuis voor zichzelf, waarbij zij de oorspronkelijke bevolking verdringen. Als kolonisator is Israël te vergelijken met de Verenigde Staten of Australië, veel meer dan met het koloniale Frankrijk of Nederland.
Het zou nog tot 1948 duren voordat de Joodse kolonisatie werd geformaliseerd in de staat Israël. Europese Joden stichtten een westerse voorpost in de Arabische wereld, juist op het moment dat de wereld aan de vooravond stond van de dekolonisatie. Het maakt Israël tot een anachronisme, schreef de Britse (en Joodse) historicus Tony Judt in The New York Review of Books. Een 19de-eeuws project dat pas gerealiseerd werd toen de wereld alweer verder was getrokken en het kolonialisme in diskrediet raakte.
De nieuwe staat werd meteen aangevallen door zijn Arabische buren. In deze oorlog werden naar schatting 750 duizend Palestijnen verdreven. Nog altijd spreken Palestijnen over de Nakba, de ramp. Sommigen vluchtten voor het oorlogsgeweld en mochten van Israël niet meer terugkeren naar huis. Anderen werden verdreven in etnische zuiveringen. Een van de meest geruchtmakende zuiveringen vond plaats rond Lydda, het hedendaagse Lod. Naar schatting 50- tot 70 duizend Palestijnen werden verjaagd, op commando van de latere Israëlische premier Yitzhak Rabin.
De oorlog werd getekend door de Holocaust. De Israëliërs traden keihard op, omdat ze geloofden dat ze alleen in hun eigen staat konden overleven. Als slachtoffers van de Jodenvernietiging hadden ze de sympathie van het Westen.
Maar de Palestijnen betaalden de prijs voor het Europese schuldgevoel, schreef de in Berlijn wonende Palestijn Majed Abusalama onlangs in een woedend opiniestuk voor Al Jazeera. ‘Laat we niet vergeten dat op jullie continent, beste Europeanen, een wild en gewelddadig antisemitisme eeuwenlang rondwoekerde, resulterend in bloedige pogroms, verdrijvingen, onteigeningen en mishandeling van Europese Joden’, aldus Abusalama, medeoprichter van de actiegroep Palestina Spricht.
Al in de jaren dertig geloofden de Britten dat er maar een manier was om de vrede tussen Joden en Palestijnen te bewaren: ieder een eigen staat. Die ‘tweestatenoplossing’ kwam heel even dichterbij aan het begin van de jaren negentig, toen de Oslo-akkoorden de Palestijnen een vorm van beperkt zelfbestuur gaven dat wellicht, ooit, zou kunnen uitmonden in een eigen staat.
Het vredesproces werd echter gesaboteerd door rechtse Israëliërs, de moord op premier Rabin en bomaanslagen van Hamas. Maar volgens de Palestijns-Amerikaanse historicus Rashid Khalidi was de voortdurende bouw van Joodse nederzettingen in bezet gebied het grootste obstakel. Begin jaren negentig woonden er ruim 280 duizend Joodse Israëliërs in bezet gebied, nu zijn dat er naar schatting 700 duizend.
Israël, creatie van het koloniale tijdperk, voerde nu een koloniale politiek als doelbewuste poging om de tweestatenoplossing te verhinderen. Welke staat blijft er over voor de Palestijnen als de Westelijke Jordaanoever is volgebouwd met Joodse nederzettingen? In elk geval geen aaneengesloten, levensvatbaar gebied. Toch bleef het Westen, vooral de Verenigde Staten, Israël steunen. De VS protesteerden zwakjes tegen de bouw van nieuwe nederzettingen, maar zetten Israël nooit werkelijk onder druk.
Historics Khalidi gelooft niet meer in de tweestatenoplossing. Het is moeilijk voorstelbaar dat Israël ooit het leger zal inzetten om de zwaarbewapende kolonisten te verwijderen die de afgelopen decennia zo in de watten zijn gelegd.
Kan Palestina op een andere manier worden gedekoloniseerd? De strijd tussen vestigingskolonialisme en de inheemse bevolking kan op drie manieren aflopen, stelt Khalidi in zijn boek De honderdjarige oorlog tegen Palestina. De inheemse bevolking wordt gedecimeerd en totaal onderworpen, zoals in Noord-Amerika gebeurde. De kolonisator wordt verjaagd, zoals in Algerije. Of de kolonisator geeft zijn suprematie op, in een sfeer van compromis en verzoening, zoals in Zuid-Afrika gebeurde.
Al deze opties zijn lastig te realiseren, alleen al vanwege de getalsverhoudingen. In Israël en de Palestijnse gebieden wonen ongeveer 7 miljoen Joden en 7 miljoen Palestijnen. De Palestijnse bevolking is te omvangrijk om haar totaal te onderwerpen, zoals de Amerikanen met de native Americans deden.
Maar ook de kolonisator laat zich niet verjagen. In Algerije bestond 15 procent van de bevolking uit Europeanen. Zij werden opgegeven door het moederland, Frankrijk, toen de kosten van de koloniale oorlog te hoog werden. Dat zal in Israël niet gebeuren. Israël heeft geen moederland, maar is zelf het moederland van de Israëlische Joden. Daardoor kan het veel meer geweld verdragen dan de Fransen in Algerije.
Historicus Khalidi vindt dat veel Palestijnen dit onvoldoende beseffen. Het is waar dat de Palestijnen groot onrecht is aangedaan door kolonisatie. ‘Maar dat vlakt niet uit dat Israëlische Joden zich nu beschouwen als een volk met een nationaal thuis in Palestina’, schrijft hij. Palestijnen moeten zich losmaken van het ‘schadelijke waanidee’ dat Joodse Israëliërs geen ‘echt’ volk zijn en geen nationale rechten hebben, schrijft Khalidi. Israël bestaat, zoals de Verenigde Staten bestaan, en zal niet verdwijnen.
Zelf is Khalidi voorstander van een ‘Zuid-Afrikaanse’ oplossing, waarbij de Joden afstand doen van hun koloniale voorrechten. Joden en Palestijnen vormen samen een democratische staat waar elke burger gelijke rechten heeft. Ook deze oplossing is moeilijk voorstelbaar. In Zuid-Afrika was de witte bevolking zwaar in de minderheid, rond 13 procent aan het begin van de jaren negentig. Zij kwam tot de conclusie dat de apartheid niet langer vol te houden was. De Israëliërs zijn op dit moment absoluut niet bereid om de macht te delen.
Een machtsdeling wordt ook bemoeilijkt door de politieke situatie. Over het extremisme van de Israëlische regering is al veel gezegd, maar ook de staat van dienst van de Palestijnse autoriteiten is rampzalig. Natuurlijk hebben ze nooit een eerlijke kans gekregen van Israël, maar Amnesty International velt een vernietigend oordeel over het bestuur op de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook. In beide gebieden worden geen verkiezingen gehouden en wordt de vrijheid van meningsuiting onderdrukt. In de gevangenissen wordt gemarteld, geweld tegen homo’s blijft onbestraft. Ook linkse Israëliërs hebben weinig trek in een binationale staat waarin zij de macht moeten delen met de Palestijnen.
Is er nog hoop op vrede tussen deze twee volken, getraumatiseerd door de Holocaust en de Nakba? De afgelopen weken klonken veel bezweringsformules: uitzicht op vrede is er niet, maar 7 oktober heeft duidelijk gemaakt dat de Palestijnse kwestie moet worden opgelost, omdat zij een gevaar is voor de vrede en veiligheid in de wereld.
Ondanks alles is de tweestatenoplossing nog altijd het kansrijkst. Het is ook de enige oplossing die diplomatiek op tafel ligt. De internationale gemeenschap moet zich daarvoor inspannen.
Dat geldt in het bijzonder voor Europa. De Europese Unie is verdeeld en machteloos in dit conflict. Niettemin heeft zij een bijzondere verantwoordelijkheid. De oorlog in de Gazastrook confronteert Europa eens te meer met zijn erfenis van kolonialisme en antisemitisme. Tegenover Israël heeft Europa altijd een bijzondere verantwoordelijkheid gevoeld. Maar het wordt tijd dat de Europeanen ook een bijzondere verantwoordelijkheid voelen voor de Palestijnen, die de rekening hebben betaald voor de ontsporing van Europa in de 20ste eeuw en het schuldgevoel daarover.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden