‘Eigenlijk’, zegt excursieleider Johan Medenblik, ‘zou je anderhalve kilometer verderop moeten gaan staan. Met een bol die honderd keer zo groot is.’ Het lichtgevende balletje in de hand van Teun (11) heeft een doorsnee van 8 centimeter. Toch genoeg om het verschijnsel van een volle maan mee na te bootsen.
Die volle maan is er zaterdagavond ook. Maar die gaat schuil achter een dik wolkendek. Het enige opmerkelijke licht nu, aan de rand van het Lauwersmeer, is dat van de vuurtoren van Schiermonnikoog. Vaag in de verte. Vier keer, aan en uit. Totdat plots de wolken toch wijken. ‘Kijk, een ster!’ ‘Het steelpannetje’, weet Medenblik. ‘Of tenminste: de steel.’ Dan raast op de ventweg een bestelbus voorbij, de koplampen fel. ‘Boe!’
Nederland is een van de meest verlichte landen ter wereld. Te verlicht, vinden Natuur en Milieufederaties. Tijdens de Nacht van de Nacht, een jaarlijks evenement dat zaterdag voor de negentiende keer werd gehouden, vragen zij aandacht voor de waarde van duisternis voor mens en natuur.
Over de auteur
Jurre van den Berg is regioverslaggever van de Volkskrant in het noorden van Nederland en verslaat ontwikkelingen in de provincies Groningen, Friesland en Drenthe
Dat gebeurde met honderden activiteiten in het hele land. Nachtelijke boottochten, vleermuisexcursies, griezeltochten, verhalenvertellers, sterrenkijk-bijeenkomsten, meditatiesessies, diners bij kaarslicht en vooral: wandelingen in het donker. Zoals hier in Noord-Groningen.
Voorafgaand aan de nachtwandeling heeft boswachter Jaap Kloosterhuis van Staatsbosbeheer de circa veertig bezoekers - waaronder veel kinderen - gevraagd wat het kenmerk van de nacht is. Een ventje op de voorste rij weet het: ‘Dan is het donker.’
‘Dat is zo’, zegt Kloosterhuis. ‘Of eigenlijk: dat was zo.’ Want in Noordwest-Europa, zegt hij, is het behalve heel welvarend ook erg licht geworden. ‘De meeste mensen hebben niet het idee dat het een probleem is. Maar dat is het wel.’ Voor mensen, maar zeker ook voor de natuur. ‘Trekvogels raken behoorlijk in de war.’
Met het in 2016 verkregen etiket ‘Dark Sky-park’ zette het Lauwersmeergebied aanvankelijk vooral in op het heelal. Het Nationaal park afficheerde zich als de plaats waar je nog ongehinderd de sterren kon zien. Maar Kloosterhuis merkte dat die focus ook een beperking in zich droeg. ‘Mensen kunnen dan denken: ‘Wat kunnen mij die sterren schelen?’ De impact van licht is veel ingrijpender.’
Er zijn goede redenen om één keer per jaar het duister te vieren, zegt Jasper Tiemens van de Natuur en Milieufederatie Groningen. ‘We hebben het donker net zo hard nodig als licht.’ Het is de maat van het ritme van dagen, maanden, jaren. Een barre statistiek: sinds de komst van kunstlicht slapen we gemiddeld 1,5 uur korter.
Zonder dat er een spectaculaire campagne wordt gevoerd, dijt de Nacht van de Nacht nog steeds uit, met elk jaar meer evenementen en meer bezoekers. ‘Ik kan dat niet anders duiden dan dat er behoefte aan donkerte is.’
Toch blijft, anders dan voor bijvoorbeeld geluidshinder, beperkend beleid voor lichtvervuiling achter, zegt Tiemens. ‘Licht is zo vanzelfsprekend. Het is lastig is de bewustwording te creëren dat het echt niet altijd en overal nodig is.’
Berucht zijn de glastuinbouw, bedrijventerreinen, sportvelden en reclamezuilen. ‘En wat te denken van kerstverlichting?’ Technologie biedt verbetermogelijkheden, zoals gerichte afstelling, (bewegings-)sensoren en armaturen die zuiniger of minder storend van kleur zijn. Maar daarin schuilt ook een gevaar. ‘Mensen die led-lampen hebben, denken te vaak: die zijn zo zuinig dat ik ze wel kan laten branden.’
Ook in het Lauwersmeergebied zijn locaties waar de spreekwoordelijke dimmer wel wat zachter kan. De militaire kazerne in de Marnewaard, bijvoorbeeld. Daar heeft Defensie al een flinke stap gezet, zegt boswachter Kloosterhuis. Verduisteren betekent niet per se minder licht, legt hij uit, maar vooral gerichter gebruik ervan en het beperken van onnodig licht. Op het oefenterrein werd de uitstraling de lucht in met 80 procent teruggebracht, terwijl op de grond gekozen werd voor betere, meer functionele verlichting. ‘Want met veiligheid moeten we niet marchanderen.’
Veiligheid is ook een thema op een andere fel verlichte plek in het Lauwersmeergebied: de haven van Lauwersoog. Hier is het doel de lichtuitstraling de komende drie jaar te halveren, zegt Klaas Laansma, aanjager van het programma Duurzame haven Lauwersoog.
Een onderzoeker heeft vorig jaar vier nachten rondgestruind met een camera om alle verlichting in kaart te brengen. Ook hier is het een bewustwordingsproces, zegt Laansma. En meestal is het niet eens zo ingewikkeld. ‘Als er twee vissersboten gelost worden, hoeft niet de hele nacht een schijnwerper de kade te verlichten.’ Ondernemers zien volgens hem steeds scherper dat donkerte ook een financiële besparing kan zijn.
De rondleiding schuifelt verder door het bos, langs reflecterende wegwijzers. Een vereiste van de titel Dark Sky-park is dat het terrein ‘s nachts toegankelijk is. De moeder van Teun, Feija Schaap, gaat hier overdag ook wel eens wandelen met haar zoon en twee dochters. ‘Maar in het donker is weer eens iets anders, een avontuur.’
De volle maan laat zich helaas maar heel even zien tussen de toppen van de abelen. Voor een echte sterrenhemel, heeft Teun al gezegd, moet je in Denemarken zijn, waar ze op vakantie waren. Gelukkig wachten hier na afloop de warmte en het licht van het kampvuur. En de chocolademelk.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden