In april vorig jaar was het al twee weken zomertijd, maar de klok op de toren van de Mariakerk in Venlo gaf nog altijd de wintertijd aan. En dat werd steeds groter nieuws.
"Het begon met een lokale journalist die een stukje schreef en het eindigde in de landelijke kranten", vertelt een diaken van de Limburgse kerk. "Ik mocht vertellen wat er aan de hand was. Zo stond mijn naam ineens op de voorpagina van De Telegraaf. Mijn hele familie was in rep en roer."
Wat het probleem was? De vrijwilliger die twee keer per jaar handmatig de klok verzette, durfde vanwege zijn hoge leeftijd de toren van de Mariakerk niet meer op. Uiteindelijk werd een bedrijf ingeschakeld, waardoor het toch goedkwam. Inmiddels is er een structurele oplossing. "Wees gerust, we zijn er klaar om de wintertijd in te gaan", meldde de kerk deze week.
Toch zal het even duren tot alle klokken in Nederland goed staan, zelfs al gaat het verzetten bij veel kerken inmiddels automatisch. "Tot in de jaren negentig was het hier handwerk, daarna is het geautomatiseerd", vertelt Peter Kuipers, torenwachter van de Sint Stevenskerk in Nijmegen. "Als ik zondag wakker word, check ik of de klok de wintertijd aangeeft. Dat is het enige wat ik nog hoef te doen. En tot dusver stond de klok altijd goed."
Het is een atoomklok in het Duitse Frankfurt die het werk doet. "Die zendt constant een signaal uit naar onze klok", zegt Kuipers. "Probleem is alleen dat de wijzers van een klok niet achteruit mogen lopen, want dan kan het mechanisme kapotgaan. Dus de klok gaat bij het ingaan van de wintertijd niet letterlijk achteruit. In plaats daarvan zendt de atoomklok om 3.00 uur een uur lang geen signaal uit. Daarna gaat-ie weer lopen en loopt het volgens de wintertijd. De kerkklok staat dus een uurtje stil."
Bij het ingaan van zomertijd, als de klok een uur vooruitgaat, zorgt de atoomklok in Frankfurt ook voor de oplossing. "Dan gaat de atoomklok vanaf 2.00 uur extra signalen geven, waardoor de wijzers sneller gaan draaien. Ik schat dat het bij de Sint Stevenskerk ongeveer 45 minuten duurt tot de wijzers het uurtje hebben ingehaald en de klok daadwerkelijk de zomertijd aangeeft."
Navraag leert dat de meeste kerkklokken in Nederland tegenwoordig via de atoomklok in Frankfurt overgaan naar de winter- of zomertijd, maar exacte aantallen zijn niet te vinden. "Rond de eeuwwisseling is daar een flinke slag in gemaakt", weet Kuipers. "Dat heeft met efficiëntie en betrouwbaarheid te maken. Je bent niet meer afhankelijk van een vrijwilliger die de toren op moet gaan."
De romantiek is er daardoor wel een beetje af, vindt Kuipers. "We hebben het er weleens over gehad om terug te gaan naar het handwerk. Maar uiteindelijk is dit makkelijker. Voor zover ik weet is er in Nijmegen geen kerkklok meer die nog handmatig moet worden verzet."
In Utrecht zijn die er nog wel. Het is dat de Domtoren momenteel gerestaureerd wordt (en een andere klok heeft) anders wordt zelfs daar - op meer dan 100 meter hoogte - handmatig een klok verzet. De man die het al jaren doet is torenbeheerder Jaap van Engelenburg.
"Nee, de Dom hoeft dit keer niet, maar ik moet dit weekend wel vijf andere Utrechtse kerklokken verzetten", vertelt Van Engelenburg. "Meestal smokkel ik een paar uurtjes. Ik sta niet al 's nachts om 3.00 uur boven in een toren, maar pas in de ochtend. Gelukkig zijn er zo diep in de nacht niet veel mensen die de kerktoren zien."
Van Engelenburg schat dat hij ongeveer een uurtje per toren en klok kwijt is. "De modernere klokken, uit de negentiende en twintigste eeuw, gaan het snelst. Maar die van de Geertekerk is ouder en broos. Die wijzers kun je niet al te snel draaien."
De wintertijd is bovendien een grotere klus dan de zomertijd, zegt Engelenburg. "Omdat je een wijzer niet achteruit mag draaien, moet ik bij de wintertijd elf uur plussen. Bij de zomertijd is het maar een uurtje. Zondagochtend moet ik dus een eindje draaien. Ja, het kan zijn dat je zondag de wijzers van een van de Utrechtse kerkklokken ineens snel ziet gaan. Dat doe ik dan. Het is altijd weer een prachtige taak, maar het duurt wel even. Pas in de loop van de dag geven alle kerkklokken in Utrecht weer de juiste tijd aan."
Log in of registreer gratis op NU.nl en krijg toegang tot extra artikelen
Source: Nu.nl algemeen