Het is zondagavond 30 augustus 2009 en de redactie van Zomergasten zit in de stress. De gast van vanavond, dirigent en oud-violist Jaap van Zweden, is er nog niet. Om half acht komt Van Zweden aan op het Mediapark, de live-uitzending begint over drie kwartier. De redactie had graag meer met hem voorbereid, maar voor de dirigent is het royaal: in zijn overvolle planning telt iedere minuut. 45 weken per jaar is hij op reis voor concerten.
De eindredacteur bij Zomergasten is Peter van Ingen. Het klikt: Van Ingen zal hem voortaan bijstaan met perszaken. Nu heeft hij een biografie over Van Zweden gemaakt: Dat is Jaap. ‘Vele gesprekken met Jaap’ vormen de basis.
Over de auteur
Merlijn Kerkhof is redacteur klassieke muziek van de Volkskrant. Hij publiceerde twee boeken: Alles begint bij Bach, een inleiding tot de klassieke muziek, en Oude Maasweg kwart voor drie.
De carrière van Van Zweden – kind uit weinig kansrijk gezin wordt op jonge leeftijd concertmeester bij het Concertgebouworkest en verbaast vervolgens vriend en vijand door het te schoppen tot chef-dirigent van het New York Philharmonic Orchestra – is een jongensboek op zich. Tel daarbij op dat hij een uitstekende verteller is en dat iedereen in de muziekwereld wel een verhaal over Van Zweden heeft en je denkt: dit kan niet anders dan een heerlijk boek worden. Maar is dat het ook?
Van Zweden wordt geboren in 1960 in Amsterdam. Zijn moeder heeft een kapsalon en zijn vader is pianist, op vakantie gaan ze niet. Als vader Van Zweden ontdekt hoe talentvol zijn zoon is, doet hij er alles aan om te zorgen dat Jaap vier à vijf uur per dag viool studeert – hij moet de financiële zekerheid én het muzikale succes verwerven die vader zelf heeft gemist.
Voor de jonge Jaap wordt het winnen van vioolconcoursen een manier om zijn ouders gelukkig te maken. In 1977 wint hij ‘Oskar Back’, Nederlands belangrijkste vioolconcours. De prijs stelt hem in staat om aan de Juilliard School of Music in New York te studeren, waar hij twee jaar blijft. Van Zweden is pas 19 als hij zonder auditie te hoeven doen wordt benoemd als concertmeester (de violist op de eerste stoel die de brug vormt tussen orkest en dirigent) bij het Concertgebouworkest en is net 20 als hij in februari 1981 begint. Hij gaat 80 duizend gulden per jaar verdienen.
Niet alleen is hij veel jonger dan de meeste collega’s die hij leiding moet geven, hij praat ook anders – plat Amsterdams –, draagt een leren jack en hangt graag in de disco rond. Van Zweden voelt zich als viooltalent zowel een outsider in de kring waarin hij opgroeit als in de wereld van de klassieke muziek.
Even lijkt Van Ingen voor dat outsiderschap te kiezen als rode draad van zijn verhaal, maar hij laat het al te snel weer los. De auteur wisselt af tussen grote blokken citaat en passages waarin hij de gebeurtenissen (hoofdzakelijk chronologisch) aan elkaar rijgt. Voor wie nog niet bekend is met Van Zweden, is het boek een prima introductie. Maar wie hem al langer volgt, krijgt geen rijker beeld, laat staan dat dat beeld ook maar een beetje kantelt.
Dat is geen ramp. Wel kwalijk is dat het boek in journalistiek opzicht onvoldragen is. Zo schrijft Van Ingen over Van Zwedens eerste bezoek aan New York. De vioolstudent kan bij een gastgezin een piepklein kamertje krijgen in het onveilige Spanish Harlem. Het gezin (Nederlandse immigranten) is ijskoud en kijkt niet naar hem om. Van Zweden is een meester in het oproepen van dit soort beelden. In een biografie mag je verwachten dat die verhalen gestaafd worden. Leven de leden van dat gastgezin nog? Hoe kijken zij erop terug?
Van Ingen schept geen afstand en blijft eigenlijk altijd bij het narratief van Van Zweden. De andere geïnterviewden die Van Ingen citeert, bieden geen tegenwicht: op een enkeling na zijn het mensen die Van Zweden sowieso hoog hebben zitten. Over de Amerikaanse tournee van het Orkest van het Oosten, het eerste orkest waarvan Van Zweden chef-dirigent was, schrijft Van Ingen zinnen als: ‘Als een orkestlid er even doorheen zit, is het vaak Jaap die hem of haar weer opvrolijkt.’
Af en toe fietst Van Ingen er een recensie in. Die recensies zijn vrijwel uitsluitend positief. De toonaangevende criticus van The New Yorker, Alex Ross, schreef dit jaar dat Van Zweden ‘weinig van betekenis’ had gepresteerd bij het New York Philharmonic. Pijnlijk natuurlijk. Als biograaf of journalist zou je normaal gesproken de plekken opzoeken waar het schuurt. Van Ingen loopt er juist met een grote boog omheen.
Toen Van Zweden chef-dirigent werd van het Muziekcentrum van de Omroep kreeg hij de taak om na bezuinigingen een kleine honderd musici te ontslaan. Daar had Van Ingen ook wel iemand van kunnen interviewen. Of had iemand benaderd uit het Dallas Symphony Orchestra, waar Van Zweden chef was. In 2014 werd de dirigent (Van Ingen: ‘Jaap is veeleisend’) er door orkestleden van beschuldigd intimiderend te hebben opgetreden. Maar ook zonder die stemmen had de auteur zijn onderwerp tot meer zelfreflectie aan kunnen sporen dan ‘ik ben door de jaren heen soms iets te fanatiek geweest’.
Ook de alinea’s over het opgeven van zijn droombaan zijn in journalistiek opzicht onbevredigend. In september 2021 kondigde Van Zweden aan te stoppen bij het New York Philharmonic (in de lente van 2024). Door de lockdowns had hij eindelijk tijd om bij zijn familie te zijn en ontdekte hij dat hij ook zonder concerten kon, zei hij. ‘Ik merkte dat de pandemie mijn navelstreng met het orkest had doorgeknipt’, wordt de dirigent geciteerd. ‘Ik ontdekte dat er bij mij iets weg was en dat er bij het orkest iets weg was.’ Ja, wat is er nou precies gebeurd?
Door de pijnpunten slechts of helemaal niet eens aan te stippen, voelt het boek meer als een vriendendienst dan als die nodige toevoeging aan de Nederlandse muziekgeschiedschrijving.
Peter van Ingen: Dat is Jaap – Het buitengewone levensverhaal van topdirigent Jaap van Zweden. Ambo Anthos; 300 pagina’s; € 24,99.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden