Hoe belangrijk slaap is, blijkt duidelijk uit wat er gebeurt met mensen die weinig slapen. Neem Peter Tripp, een Amerikaanse radio-dj in de jaren vijftig die voor het goede doel zo lang mogelijk wakker probeerde te blijven. Na 72 uur zonder slaap begon hij te hallucineren, waarbij hij op een gegeven moment bang werd van de lampjes in zijn studio omdat hij dacht dat het spinnen waren.
Slaap is cruciaal voor een goede geestelijke gezondheid. Tijdens de slaap spoelt het brein afvalstoffen weg en legt het nieuwe verbindingen aan, waardoor je dingen beter kunt onthouden en emoties beter kunt verwerken. Wie te weinig slaapt, loopt bovendien een groter risico op overgewicht en hart- en vaatziektes. Experimenteel onderzoek laat zien dat minder slaap effect heeft op het immuunsysteem. Een uur minder slaap vergroot het risico op een verkoudheid al aanzienlijk.
Baby’s slapen meer dan ze wakker zijn. Ouderen slapen het minst: gemiddeld 7 uur. Ook bij leeftijdsgenoten kan de slaapbehoefte flink verschillen. Zo hebben veertigers en vijftigers een aanbevolen slaapduur van 7 tot 9 uur, en halen ze gemiddeld 7 uur 30 minuten.
En hoe zit het dan met mensen die claimen dat ze veel minder slaap nodig hebben? Zo heeft Donald Trump naar eigen zeggen aan 4 uur slaap genoeg. Wie net zo succesvol wil worden als hij, moet simpelweg vroeger opstaan dan de concurrentie, tipte hij jaren geleden al in zijn boek Denk als een miljardair.
In een interview met de Volkskrant noemde de Vlaamse neuroloog en slaapexpert Steven Laureys dit soort uitlatingen ‘slaapmachismo’. Een vorm van stoerdoenerij die hij soms ook ziet bij andere politici, ondernemers en artsen. Weinig slapen wordt door deze lieden gepresenteerd als een teken van kracht in plaats van wat het werkelijk is: ongezond gedrag.
De meest voor de hand liggende tip: zorg dat je moe bent. Je kunt pas in slaap vallen wanneer je genoeg zogeheten ‘slaapdruk’ opbouwt. Wanneer je wakker bent, groeit de dosis van de stof adenosine in de hersenen. Daardoor neemt de behoefte aan slaap toe. Gedurende de dag regelmatig naar buiten gaan, veel bewegen en geen dutjes doen, verhoogt de slaapdruk.
‘Veel mensen die op zondagavond slecht in slaap komen, denken dat het komt door stress over de aanstaande werkweek’, zegt slaapwetenschapper Merijn van de Laar van de Universiteit Maastricht. Maar feitelijk hebben ze ‘te weinig slaapdruk opgebouwd’, vervolgt hij: ‘En dat komt doordat ze zondagochtend lang in bed zijn blijven liggen.’
Wat verder kan helpen om sneller in slaap te vallen: begin te ontspannen twee uur voordat je naar bed gaat. Dus dan niet meer werken en niet meer intensief sporten. En eet ook niks meer vlak voor het slapengaan.
Dat kan een laatste hulpmiddel zijn maar alleen na overleg met een arts. Bij menig drogist zijn potjes met pillen te vinden met melatonine, een hormoon dat zorgt dat we slaperig worden als het donker wordt. Veel slaapwetenschappers maken zich zorgen over het gemak waarmee deze pillen verkrijgbaar zijn.
Pillen zijn bovendien slechts een tijdelijke symptoombestrijding.
Volgens Annemarie Luik, slaapexpert bij het Erasmus MC, worden de pillen gemakkelijk verkeerd gebruikt. ‘Als je melatonine op het verkeerde tijdstip slikt, verslechtert het de slaap juist. Bovendien zijn de langetermijneffecten van de pillen onbekend. Ik zou bij slaapproblemen echt eerst advies van een arts inwinnen.’
Slaapklinieken raden vaak aan een tijdje een zogeheten slaapdagboek bij te houden, om zo te ontdekken wat de oorzaak kan zijn van slaapproblemen. Daarin schrijf je onder meer hoelang en wanneer je slaapt, wanneer en wat je eet en drinkt, wat je activiteiten gedurende de dag zijn en of er dingen spelen waarover je je zorgen maakt.
In de winter slapen mensen zo’n 25 minuten langer dan in de zomer, blijkt uit Amerikaans onderzoek. Vermoedelijke oorzaak is dat mensen in de zomer eerder wakker worden omdat het dan vroeger licht wordt.
‘Mensen beseffen vaak niet dat Nederland op de wereldkaart erg noordelijk ligt. In de zomer is het zestien uur licht en acht uur donker, in de winter acht uur licht en zestien uur donker. Dat zijn grote verschillen’, zegt Joke Meijer, hoogleraar neurofysiologie aan het LUMC en expert op het gebied van de biologische klok.
Wat ook meespeelt: voor een goede slaap is de ideale kamertemperatuur zo’n 16 tot 18 graden. In de winter is dat makkelijker te realiseren dan in de zomer. ‘Geef toe aan de neiging om dat half uur langer te slapen’, adviseert Meijer, ‘want dit is een natuurlijke behoefte.’
Volwassenen wennen meestal snel aan de overgang naar wintertijd. Voor kinderen kan dat een ander verhaal zijn. Gaat de klok achteruit, dan kunnen kleine kinderen die normaal om zeven uur ’s ochtends wakker worden, ineens om zes uur door de gang gaan rennen.
Moet je ze dan ’s avonds maar een uur later naar bed brengen? Slecht idee, volgens slaapdeskundige Stephanie Molenaar. ‘Voordat het slaaptijd is, zijn er allerlei processen aan het werk in het lichaam.’ Bij een sprongsgewijze latere bedtijd is het verfijnde spel der hormonen een uurtje eerder al actief en dan is de window of opportunity een uur later zomaar voorbij gevlogen, legt ze uit. ‘Het gevolg: je kind kan niet in slaap vallen of slechts moeizaam.’
Slimmer is: je kind langzaam laten wennen aan het nieuwe ritme, bijvoorbeeld door het in de dagen voor het ingaan van de wintertijd telkens een kwartiertje later naar bed te laten gaan.
Zorg dat er zoveel mogelijk daglicht is wanneer mensen wakker zijn, dan verbruiken ze minder energie. Dat is de gedachte achter het twee keer per jaar de klok een uur verzetten. Landen voerden de zomer- en wintertijd in tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Ze schaften het instrument vervolgens weer af, om het bij de energiecrisis van 1977 weer in te voeren.
Inmiddels valt de energiewinst tegen, onder meer als gevolg van de komst van apparaten als vaatwassers en computers die ook stroom verbruiken als het licht is. Daarnaast vermindert de opmars van energiezuinige lampen de voordelen van het omzetten van de klok. Terwijl de nadelen niet afnemen: zoals het fenomeen dat jonge kinderen ’s ochtends nóg vroeger naast je bed staan te stuiteren, of ’s avonds nóg later de trap afkomen met de woorden: ‘Ik kan niet slapen’.
Veel Europeanen willen af van het gedraai aan de klok, blijkt uit een enquête van de Europese Commissie. Diverse initiatieven om de daad bij het woord te voegen strandden echter op een haast niet te leggen puzzel van belangen.
Kies permanent voor de zomertijd, zeggen bijvoorbeeld verkeersdeskundigen hier, want dan is het in de gevaarlijke avondspits in de winter wat langer licht. Nederlandse slaapdeskundigen daarentegen kiezen juist liever voor permanente wintertijd. Want, zo betogen ze, als de zomertijd permanent zou gaan gelden, dan wordt het in Nederland hartje winter pas om half tien ’s ochtends licht.
Duitse slaapwetenschappers hebben een voorkeur voor een tijd die één uur voorloopt op wat hun Nederlandse collega’s de ideale tijd voor ons land vinden. Duitsland en Nederland op verschillende tijden laten draaien? Dat stuit weer op andere problemen: het compliceert de onderlinge handel tussen beide landen. Vooral in de pas blijven lopen met Duitsland, klinkt het dan.
En zo blijft alles bij het oude, en zullen we nog wel wat jaren aan de klok moeten blijven draaien. Ezelsbruggetje: vóórjaar betekent klok vóóruit. En in de winter gaat de klok dus een uur achteruit.
Hoe laat is de zonsopkomst en de zonsondergang als we in Nederland zouden kiezen voor permanente wintertijd (blauw) of permanente zomertijd (rood)?
Voor dit artikel zijn eerder verschenen producties in de Volkskrant gebundeld, onder meer:
Zomertijd, dus een uur kwijt: hoe de biologische klok en de ‘echte’ klok zich tot elkaar verhouden, Wilma de Rek, 24 maart 2023.
Is het beter om langer te slapen in de winter? Anna van den Breemer, 28 januari 2023
Opscheppen dat vier uur slaap genoeg is? Onzinnig ‘slaapmachismo’, zegt deze neuroloog. Kaya Bouma, 20 mei 2022.
Is het verstandig om melatoninepillen te slikken? Anouk Broersma, 16 mei 2022
Opvoeden: Hulp bij wintertijd, zodat de kinderen niet al om 5 uur naast je bed staan. Anna van den Breemer, 22 oktober 2019.
Europese landen die met z’n allen moeten beslissen voor welke tijd ze kiezen: de Brexit is er niks bij. Tonie Mudde, 25 oktober 2019.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden