Op 1 juli 1916, om twee minuten voor half acht ’s ochtends, scheurde het slagveld van de Somme open. Meter voor meter, in het diepste geheim, hadden tunnelbouwers van de Britse Royal Engineers een gangenstelsel onder het niemandsland gegraven. In een kamer recht onder de Duitse loopgraven hadden ze 27.216 kilo zware explosieven geplaatst en de ontsteking van die mijn veroorzaakte een ontploffing waarvoor het woord ‘gigantisch’ simpelweg niet toereikend is. Een ooggetuige beschreef later hoe de aarde in een zuil van 4.000 voet (ruim 1.200 meter) de lucht in geslingerd werd.
De zogeheten Lochagnar Mine was een van de negentien ondergrondse explosies waarmee de Britten de Slag om de Somme begonnen. Zelfs naar de maatstaven van de Eerste Wereldoorlog waren de gevolgen verbijsterend. In één klap stierven naar schatting tienduizend Duitse soldaten. De bomkrater die achterbleef, is tot de dag van vandaag een litteken in het landschap. 30 meter diep, 70 meter van rand tot rand.
In deze serie duikt de wetenschapsredactie van de Volkskrant in de archieven op zoek naar verhalen waar we anno nu iets van kunnen leren.
Het was het voorlopige hoogtepunt (het woord dieptepunt voelt hier meer gepast) in de tunneloorlog langs het westelijk front. In de loop van de oorlog bouwden de Duitsers en de geallieerden over en weer tunnels richting elkaars stellingen. Soms waren dat zogeheten sappertunnels, waarmee troepen ongezien het niemandsland doorkruisten om voor de neus van de vijand boven de grond te komen. Meestal ging het om gangenstelsels met aan het uiteinde een lading explosieven om zo een gat in de vijandelijke linies te slaan.
De eerste tunnel en de eerste ondergrondse explosie van de oorlog worden toegeschreven aan de Duitsers. Vrij snel daarna vormden de Britten gespecialiseerde eenheden van tunnelbouwers, vaak samengesteld uit mijnwerkers die zich vrijwillig meldden voor de taak. Zo ontstonden in de loop van de oorlog dertig zogeheten Tunnelling Companies, elk 350 tot 550 man sterk.
Terwijl Britse tunnelaars richting de Duitse stellingen groeven, werkten Duitse Pioniere de andere kant op. De Duitsers waren ondergronds wel in het nadeel. Hun loopgraven lagen vaak hoger, op heuvels en richels in het landschap, wat betekende dat ze schuin omlaag moesten graven. Grondwater, maar ook koolstofdioxide, dat zwaarder is dan lucht, stroomde in Duitse tunnels naar de voorste gravers. In Britse tunnels, die vaker flauw omhoog liepen, speelde dat probleem minder. Pas tegen het einde van de oorlog, toen bovengronds de frontlijn weer in beweging kwam, was het voor strijdende partijen niet meer zinvol om gangen onder het slagveld te graven.
Over de auteur
Ernst Arbouw is schrijver en wetenschapsjournalist en schrijft voor de Volkskrant over onderwerpen die uiteenlopen van Groningse otters tot Franse oorlogsbrieven. In 2021 verscheen zijn boek H.W.R. was hier, Canada, Nederland, de Bevrijding en de zoektocht naar soldaat Harold Wilbert Roszell.
Het was niet voor het eerst en zeker niet voor het laatst dat in een oorlogssituatie tunnels werden ingezet als strategisch wapen. Volgens de overlevering zouden de Batavieren rond het begin van de jaartelling deels overdekte greppels hebben gebruikt om de Romeinen te besluipen, en tijdens middeleeuwse belegeringen werden soms hele kastelen ondergraven. De Engelse koning Edward II nam voor dat doel tijdens de honderdjarige oorlog mijnwerkers mee naar Frankrijk.
Van oudsher werden militaire tunnels vooral gebruikt in stilstaande oorlogssituaties. Een middeleeuws beleg (of de muurvaste frontlijn van de Eerste Wereldoorlog) gaf legers voldoende tijd om hele gangenstelsels te bouwen. In de loop van de 20ste eeuw werden onderaardse gangen en tunnelstelsels vooral een manier om je aan het zicht van de vijand te onttrekken.
De Duitsers brachten in de loop van de Tweede Wereldoorlog een groot deel van hun militaire industrie ondergronds. Zo bouwden ze bijvoorbeeld bij Nordhausen in de Harz een tunnelcomplex waar Franse en Russische dwangarbeiders onder erbarmelijke omstandigheden V2-raketten monteerden. Op hetzelfde moment waren in Londen de belangrijkste regeringskantoren ondergebracht in een netwerk van tunnels, schuilkelders en ondergrondse verbindingswegen onder Whitehall – onder meer vanwege diezelfde V2-raketten.
Juist het feit dat je in een tunnel uit zicht bent, maakt het middel strategisch interessant voor legers of gewapende groepen die het opnemen tegen een technologisch sterkere vijand. Het Noord-Koreaanse leger, de Vietcong en de Taliban wisten zich stuk voor stuk met tunnels te onttrekken aan het zicht van vliegtuigen of satellieten of drones. Hoe dat er in de praktijk uitziet, werd in 2015 inzichtelijk gemaakt door BBC-correspondent Quentin Sommerville, die erin slaagde een reportage te maken vanuit een tunnel van terreurgroep Islamitische Jihad in Gaza. Hij filmde een honderden meters lange ondergrondse gang met netjes afgewerkte betonnen wanden en een gewelfd dak, met aan het uiteinde, verborgen onder een schuifdak in een olijfgaard, een zwaar stuk mortiergeschut. Volgens Palestijns zeggen was de tunnel onderdeel van ‘een uitgebreid netwerk’.
De BBC en The Wall Street Journal publiceerden eerder deze maand een landkaartje van het vermoedelijke tunnelstelsel van Hamas onder de Gazastrook. Beide nieuwsorganisaties hebben hun informatie van het Israëlische leger en het is bijna niet na te gaan of de gegevens kloppen, maar op het oog gaat het inderdaad om een uitgebreid netwerk. Hamas stelde zelf in 2021 dat het ondergrondse netwerk 500 kilometer lang zou zijn – een bewering die evenmin te verifiëren valt. Ter vergelijking: het metronet van Londen is 400 kilometer lang, waarvan maar 180 kilometer ondergronds.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden