Het kabinet heeft tijdens de coronacrisis, aangespoord door het OMT, een fundamentele keus gemaakt die én tot meer ziekte en dood heeft geleid én tot zwaardere maatregelen. Die keus heeft het gedurende de hele crisis niet herzien. Dat is nu te lezen in de officiële evaluatie van de aanpak, door de Onderzoeksraad voor Veiligheid.
Dit maakt niet veel los. Veel mensen willen helemaal niet meer aan die ellendige coronaperiode denken. En áls erop wordt teruggekeken, zit het denken meestal vast in een te sterke tegenstelling tussen gezondheid aan de ene kant en andere maatschappelijke belangen aan de andere kant. Deels stonden die uiteraard op gespannen voet. Maar in zo’n versimpeld schema is te weinig plaats voor de nuance dat er een betere medische optie was geweest die ons mogelijk ook nog eens zulke lange, zware lockdowns had bespaard.
Dat is ook pijnlijk om onder ogen te zien. Toch moet dat. De OVV stelt glashelder vast waar het kabinet op stuurde: ic-bezetting. Dit klinkt misschien als een open deur, maar vergeet niet dat premier Rutte ons zand in de ogen probeerde te strooien: besmettingen, ziekenhuisopnamen, hij klutste dat allemaal door elkaar. De OVV maakt korte metten: ‘Zodra het virus tot overbelasting van de ic dreigt te leiden, neemt het kabinet drastische maatregelen. Wanneer het risico weer afneemt, krijgt de open samenleving prioriteit. Dit sturingsmechanisme blijft de gehele duur van de crisis ongewijzigd.’
Over de auteur
Kustaw Bessems is columnist van de Volkskrant en host van de podcast Stuurloos. Hij heeft een bijzondere belangstelling voor openbaar bestuur. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
Er werd pas ingegrepen wanneer de ic’s overspoeld dreigden te worden. En niet al eerder, als de besmettingen fors opliepen. Waarom is dit zo belangrijk? Ook daarover is de OVV duidelijk: ‘De vertraging in de aanpak door te reageren op de ic-bezetting had tot gevolg dat er ten opzichte van het sturen op besmettingscijfers meer of zwaardere maatregelen nodig waren.’
Dus door laat in te grijpen werden niet alleen logischerwijs meer mensen ziek en gingen er meer mensen dood, maar – en dit kan contra-intuïtief zijn – dat ingrijpen moest hierdoor zwaarder zijn. Want tegen die tijd waren zóveel mensen besmet dat je dat alleen met draconisch beleid nog onder controle kon krijgen. Met alle economische en sociale gevolgen van dien.
Ten onrechte bestaat het beeld dat het kabinet vooral bezig was de zorg te ontlasten. De gekozen strategie woonde die zorg juist uit. ‘Het sturingsmechanisme had consequenties voor de zorgsector’, schrijft de OVV. Dat die alles op alles zette om de ic-capaciteit te vergroten ‘zorgde op lange termijn voor een uitputtingsslag’. En: ‘Alarmerende signalen hierover vonden steeds minder gehoor bij het kabinet. De focus van het kabinet lag op het afbouwen van maatregelen zodra dat weer kon.’ Tot vier keer toe, stelt de OVV vast, ‘ontstond een kritieke situatie in de zorg’.
Kijk, de coronacrisis was altijd een ramp geweest. Goede opties waren er niet. Maar toch, als er nou een betrekkelijk eenvoudige koerswijziging mogelijk was, die én medisch én maatschappelijk beter was, waarom ging het kabinet daar dan niet voor? De OVV geeft ook hierop het antwoord: ‘Het kabinet veronderstelde dat de Tweede Kamer en de samenleving eerder of langer ingrijpen – ook bij een lagere ic-bezetting – niet zouden accepteren, zo blijkt uit interne documenten en interviews. (...) Vanuit deze gedachte ontstaat pas draagvlak voor vergaande maatregelen wanneer de druk op de ic’s hoog wordt.’ ‘Zichtbare urgentie’ noemde het kabinet dat. Lees: veel slachtoffers en wanhopige zorgmedewerkers op tv.
Laat tot je doordringen wat hier staat: het kabinet dacht niet dat het aan ons kon uitleggen dat vroeg ingrijpen verstandiger was – toch geen rocket science – en liet de ellende daarom steeds opnieuw oplopen. Het gaat de laatste jaren veel over wantrouwen van de overheid jegens de burger. Zie hier een gruwelijk voorbeeld.
Ik koester niet de illusie dat de dominante beeldvorming snel verandert. En in die beeldvorming heet het dat het kabinet te veel naar medici luisterde. Maar dat is niet wat het rapport beschrijft. Het kabinet luisterde het ene moment naar de specifieke medici in het OMT, die niet verder dan twee of drie weken vooruitkeken. En het andere moment gaf het juist toe aan sectoren die de boel open wilden gooien. Dat is heel wat anders. Daar kwam dat gekmakende jojobeleid vandaan.
Het misverstand dat de zorg leidend was, wordt in de hand gewerkt door hoofdrolspelers. In een reactie op het OVV-rapport in NRC zegt OMT-lid Marion Koopmans: ‘Als de ic-cijfers niet leidend moeten zijn, liggen de ic’s vol.’ Maar dat is een stropop. Aan het alternatief om te sturen op besmettingscijfers, gaat zij zo voorbij. Anticiperen en naar de samenleving kijken als geheel, dat is wat het kabinet verzuimde.
Het is Koopmans nauwelijks aan te rekenen. Het rapport beschrijft hoe de juiste crisisstructuur niet werd geactiveerd. Hoe het ontbrak aan tegenspraak. Hoe andere advisering dan die door het OMT – bijvoorbeeld van gedragsdeskundigen – niet op waarde werd geschat. En hoe de verantwoordelijkheid bij één minister bleef, De Jonge op Volksgezondheid, terwijl het hele kabinet onmisbaar was. Tja, hij is inmiddels al meermaals afgetreden, maar voor de geschiedenisboeken én om lessen te trekken is ook nog waardevol dat de OVV vaststelt: ‘Het is de verantwoordelijkheid van de minister-president om het integrale karakter van de crisisaanpak te bevorderen.’
Source: Volkskrant