Hoe hoort het en wat spreken we af? In deze onregelmatige serie doen auteurs een voorzet voor nieuwe etiquetteregels op veelal onontgonnen terreinen. Dit keer duikt filosoof Lena Bril in de ongeschreven regels van vriendschap. ‘Uitfaseren is beter dan uitmaken.’
Schrijvers en televisiemakers hebben de neiging vriendschap nogal te romantiseren. Kijk een seizoen Friends en je gaat geloven dat vrienden altijd lachend op je zitten te wachten in een koffiehuis. Of lees het beroemde essay Over vriendschap (1580) van filosoof Michel de Montaigne en je krijgt het idee dat vrienden als halfgoden zijn – perfecte intellectuele gesprekspartners met een smetteloos moreel kompas. In werkelijkheid zijn je vrienden net mensen: ze hebben een eigen mening, agenda, verlangens – en die komen zelden overeen met die van jou.
Lena Bril (1992) is journalist en filosoof en schrijft voor de Volkskrant over hoe te leven in het smartphonetijdperk: van moderne etiquette tot mentale gezondheid.
Tegelijkertijd neemt het belang van goede vrienden toe: de afgelopen zestig jaar is het aantal eenpersoonshuishoudens in Nederland verachtvoudigd. En naar verwachting woont in 2050 de helft van de Nederlanders alleen. Zonder vaste partner of kerngezin om op terug te vallen, zullen we steeds vaker bij onze vrienden moeten aankloppen.
Hoog tijd dus voor wat meer vriendschapsrealisme. Ja, je vrienden kunnen onuitstaanbaar zijn. Maar het zijn jouw onuitstaanbare vrienden: de mensen die je zonder direct aanwijsbare reden hebt gekozen om, misschien voor even, misschien decennia, met je mee te leven. En eens in de zoveel tijd, als de sterren goed staan, vallen jullie behoeften perfect samen – en dan is het lachen tot je in je broek plast en praten in het café tot de zon opkomt. En ja, dat ís ook wel romantisch. Maar in de tussentijd is het aanmodderen: vergeten verjaardagen, vervelende vriendjes, verhuizingen – de vriendschap is voortdurend in beweging. Om die ingewikkelde dans een beetje aangenamer te maken, 29 suggesties.
Het moderne leven is niet ingericht op het maken van nieuwe vrienden. Je werkt, je haalt de kinderen op, spitsuur, misschien een uurtje sporten en dan Netflix. Waar haal je de tijd vandaan om te investeren in een potentiële vriendschap? Of misschien is het nest leeg en heb je eindelijk weer ruimte voor nieuwe vriendschappen, maar weet je niet waar en hoe je moet beginnen. De Hollandse terughoudendheid helpt ook niet mee. Daarom: omgangsvormen die het sluiten van vriendschappen vergemakkelijken.
De opbouw van een doorsnee Nederlandse vriendschap ziet er volgens socioloog Beate Völker als volgt uit: een praatje, nog een praatje, een eerste koffie-afspraak, een wat langere koffie-afspraak, dan koffie thuis, misschien nóg een keer koffie thuis – en dan pas samen eten. Waarom eigenlijk? Omdat je vreest voor een ongemakkelijke avond, of, erger: ‘tijdverspilling’? Zwem tegen de polderse voorzichtigheid in en nodig een kennis meteen thuis uit voor het eten of ga de kroeg in.
Nog een daad van verzet tegen deze cultuur van voorzichtigheid: spreek je vriendschapsverlangen uit. Zeg tegen die sympathieke man op de schildercursus of de vrouw met wie je zo kunt lachen na het spinnen: ‘Ik zou het zo leuk vinden om vrienden met jou te zijn!’ Nee is een optie, natuurlijk, maar de kans daarop is kleiner dan je denkt. Psychologen ontdekten de zogeheten rejection bias: de neiging om, ten onrechte, ervan uit te gaan dat mensen je zullen afwijzen. In werkelijkheid is afwijzing hoogst uitzonderlijk, de meeste mensen staan open voor nieuwe contacten, alleen onthouden we een ‘nee’ beter dan een ‘ja’.
Een nieuweling – pas verhuisd of gescheiden – voegt zich weifelend bij de vriendengroep op de buurtbarbecue. Biertje stevig vastgeklemd, zijn lach nét te laat en te luid. De geur van Le Labo Santal 33 gemengd met angstzweet daalt neer op het gezelschap. De vrienden blijven beleefd (‘O ja, ben je nieuw in de buurt?’) maar door de odeur van te-hard-je-best-doen willen de vrienden onbewust de nieuweling wegjagen. Vecht tegen deze natuurlijke reactie en stel je open voor de vriendenzoeker. Je hoeft heus geen beste vrienden te worden, maar help iemand op weg. Deel cruciale informatie (de juiste sportschool, goede bruine kroeg), nodig hem of haar uit voor jullie wielrenzondag of koppel ’m aan andere vriendenzoekers in je netwerk.
Als je zelf nieuw bent in een groep, is de kans groot dat je je vastklampt aan wie ook maar een beetje vriendelijk glimlacht. Het liefst een andere nieuweling – lekker veilig. Meestal blijkt deze reddingsboei bij nader inzien geen vriendschapsmateriaal. Dat is prima. Je hoeft geen loyaliteit te koesteren naar deze kortstondige vriendschap: de ander begrijpt heus dat er paniek in het spel was.
Als de vriendschap nog pril is, wees dan voorzichtig met dure cadeaus. Een verse vriend schrikt van overdreven vrijgevigheid: schept dit verplichtingen? Zeker als er sprake is van een verschil in inkomen, kan zulke gulheid een jonge vriendschap in gevaar brengen. Wacht minstens een jaar voordat je je nieuwe vriend een driedelige Japanse messenset geeft of een weekend Parijs cadeau doet.
Vriendschappen horen niet te worden bijgestuurd en gecorrigeerd, vond wijlen etiquette-expert Beatrijs Ritsema (1954-2023). Vrienden, meende de sociaal psycholoog, zijn niet belangrijk genoeg om eerlijk en kritisch tegen te zijn. Die struisvogeltactiek van Ritsema’s generatie doet nu verouderd aan. Millennials en gen Z’ers bespreken makkelijker hun emoties en gaan conflicten in vriendschappen minder uit de weg. Maar hoe doe je dat zonder de luchtigheid in een vriendschap te verliezen?
Journalist Raounak Khaddari onderzocht voor haar boek Even goede vrienden ‘hoe vriendschappen werken’ en ontdekte de waarde van een ‘vriendschapsevaluatie’. Denk hierbij niet aan een 360-graden-review maar gewoon: een open gesprek. Khaddari vroeg haar beste vrienden bijvoorbeeld ‘Hoe kunnen we onze vriendschap beter maken?’ Beschouw zo’n gesprek als een vorm van relatiehygiëne: je voorkomt misverstanden of opgekropte spanningen. En het biedt ook een mooi moment om je waardering voor elkaar uit te spreken.
In de 18de eeuw, toen mensen nog ellenlange brieven naar elkaar schreven, was het gebruikelijker om genegenheid naar je vrienden uit te spreken. Enter: Sigmund Freud, de psychotherapeut die homoseksualiteit beschouwde als een neurose. Sindsdien vrezen vrienden – vooral mannen – om hun liefde voor elkaar uit te spreken. Leg die onbewust geïnternaliseerde angst naast je neer en vertel je vrienden dat je van ze houdt.
Jaloezie, teleurstelling of de behoefte aan aandacht – we spreken dit soort gevoelens liever niet uit naar onze vrienden. Want: ‘kinderachtig’. Hoezo? Dit soort authenticiteit in een relatie is juist het summum van emotionele volwassenheid. Kijk af bij kinderen, wees eerlijk (‘Ik ben zo blij voor je, maar ik verlang ook naar zo’n promotie’) en voorkom dat onuitgesproken jaloezie uitgroeit tot onoverkomelijke afgunst.
‘Jij geeft geen retraites, en nu gebruik jij opeens het woord ‘retraite’!’ De spirituele Claudia uit B&B vol liefde wilde veel delen met hartsvriendin Anne, maar niet ‘haar woorden’. Wellicht ten overvloede: dit valt wél in de categorie ‘kinderachtig’ vriendengedrag. Na-apen is nu eenmaal een teken van liefde. Ga een weekend weg met je Brabantse vrienden en je komt terug met een zachte g. Hetzelfde geldt voor Uniqlo-bodywarmers, Birkenstocks, Scandinavische tapijten met ruitjespatroon of tuinmeubilair. Vrienden zijn de succesvolste influencers. Ergernissen over copycatgedrag slik je daarom in.
Uitzondering maak je voor kledingstukken en objecten van grote symbolische waarde of waarvoor noeste arbeid is verricht. Denk aan de tas die een vriend zichzelf cadeau doet om zakelijk succes te vieren, of de perfecte witte sneakers waar je vriendin maanden naar heeft gezocht. Ook cadeaus van geliefde of kenmerkende luchtjes vallen in deze uitzonderlijk emotionele categorie en dan geldt: check het even bij de ander.
Vriendin A stelt vriendin B voor aan haar vriendin, C. Vriendin B en C hebben een ‘klik’, spreken steeds vaker met z’n tweetjes af en vriendin A voelt zich buitengesloten. Tja, ook na de middelbare school kun je worden geplaagd door dit soort gevoelens. Wat je niet behoort te doen in zo’n situatie: vriendin B en C tot de orde roepen of spreken over ‘vrienden stelen’. Gun je vriendinnen hun vriendschap en wees niet bang dat jij tekortkomt. Lukt dat niet? Dan is punt 8 de enige optie.
De vriendschap mag dan wel gestegen zijn in de relatiehiërarchie, voor velen staat de romantische partner nog steeds op nummer 1. Klassieke uitgangspunten voor de omgang met de geliefden van vrienden blijven daarom overeind:
- Je ongezouten mening over de partner houd je voor je.
- Maak geen beledigende grappen over de liefjes.
- Seksueel getinte opmerkingen over de romantische partner slik je in.
- Ten overvloede: géén romantische avances.
Bovenaan de functieomschrijving van de vriend: de ander opvangen als de romantische relatie hapert. Dat vraagt om nogal wat vaardigheden. De vriend behoort de ander te ondersteunen en te valideren in diens pijn (‘Neeeee, is hij vreemdgegaan? Je verdient beter!’). En tegelijkertijd mag de vriend de lange termijn niet uit het oog verliezen. De ruzie of de affaire lijkt nu het einde van de relatie, maar hoeft dat niet te zijn. Een al te boude opmerking over de partner kan later een bedreiging vormen voor de vriendschap. De vriend houdt het hoofd daarom koel en kiest zijn woorden diplomatiek. Geen: ‘Ik wíst dat het een lul was!’ en al helemaal niet: ‘Maak het uit.’
In plaats van zich veroordelend uit te spreken, stelt de vriend vragen en geeft zo de ander de ruimte om zijn gevoelens en gedachten te ordenen. Ook op de lijst kwalificaties van de vriend: een selectief geheugen. Als de beerput in slechte tijden opengaat en alle genante details over het liefje ter tafel komen, zal de vriend de ander in goede tijden niet herinneren aan deze delicate informatie.
Volgens de beroemde Bro Code (de vriendschapsetiquette opgesteld door het personage Barney Stinson in hitserie How I Met Your Mother) mag je nooit daten met de ex van je vriend. Zo’n regel geeft houvast en helderheid, maar ontneemt je in potentie ook de liefde van je leven. Exen zijn er bovendien in allerlei gradaties (de ex van de middelbare school, de ex-scharrel, de ex-echtgenoot). Overleggen is het devies, liefst zo snel mogelijk. Zo’n gesprek kan het einde betekenen van je vriendschap of van de prille relatie met de ex, maar de échte problemen beginnen pas als je het verzwijgt.
De basis van een vriendschap is vertrouwen: liegen, geheimen doorvertellen, achter je rug roddelen – allemaal harde no-go’s in een vriendschap. Maar vrienden hoeven elkaar niet alles te vertellen. Natuurlijk, als je in een vriendschap gewend bent om lief en leed te delen, dan is een abrupt einde aan die openheid wellicht een teken aan de wand dat het tijd wordt voor punt 6. Maar het is een misverstand dat volledige transparantie een randvoorwaarde is voor vertrouwen. Probeer het niet als een afwijzing te zien als een vriend persoonlijke informatie (nog) niet met je wil delen. Bedwing in zo’n geval de (totaal begrijpelijke) nieuwsgierigheid en dring niet aan op het onthullen van het geheim.
Je weet dat je vriendin na twee keer boulderen nooit meer gebruik zal maken van haar klimabonnement. Zoals je ook wist dat na één keer pottenbakken de draaischijf onder het bed zou verdwijnen, naast de bokshandschoenen en blokfluit. Doorbreek haar illusie niet en gun haar hardnekkig zelfbedrog. Tenzij je vermoedt dat ze ernstig lijdt onder haar hobbymanie (of zichzelf ermee in de schulden steekt) zeg je ‘Wat leuk! Boulderen lijkt me écht iets voor jou!’
Daar zit je dan op een vouwstoel, kruiswoordpuzzel op schoot, uitzicht op een Portugees landschap. Je denkt aan het leven dat nu grotendeels achter je ligt. Sommige keuzen pakten rampzalig uit (verbouwen tijdens de zwangerschap, de hond) maar het waren wel jóúw keuzen. Stel je nu voor dat je daar in de Algarve zit en denkt: eigenlijk heb ik die keuzen niet zelf genomen. Op cruciale momenten heb ik geluisterd naar advies van anderen.
In de eerste situatie is er volgens moraalfilosoof Farbod Akhlaghi sprake van ‘zelf-auteurschap’, in het tweede geval is deze vorm van autonomie je ontnomen door goedbedoelde inmenging van anderen. Akhlaghi adviseert daarom vrienden om geen dwingend advies te geven op cruciale momenten. Dus: als je vriend op een belangrijk kruispunt aanbelandt, stel veel vragen, wees voorzichtig met sturend advies en laat je vriend zelf zijn keuzen nemen.
‘Als een vriend je vraagt om geld te lenen, denk dan na welke van de twee je wilt verliezen’, schreef de Franse dichter Jean Antoine Petit-Senn in 1846. De enige uitweg uit dit dilemma: een contract. Klinkt onvriendelijk, maar die formaliteit beschermt jullie relatie tegen de corrumperende werking van geld.
Vriendschappen gaan niet vanzelf, ‘het is hard werken’. Om te voorkomen dat je vrienden taken op je to-dolijst of blokken in je Google Calendar worden, spreekt de Amerikaanse psycholoog Marisa G. Franco liever van ‘moeite doen’. Voor je beste vrienden – gemiddeld hebben we er vier of vijf – laat je alles uit je handen vallen in tijden van crisis. Maar op die andere momenten, de minder acute situaties, heb je ook te maken met je eigen strubbelingen. Hoe balanceer je die twee? Wanneer zet je je eigen verlangens en doelen aan de kant voor je vriend, en wanneer niet?
Het mooie aan vriendschap, aldus Beate Völker, is dat vrienden niet direct voor elke gunst een wederdienst verwachten. Als een onbekende in de bibliotheek vraagt of jij een euro hebt voor de printer, verwacht je terugbetaling. Doet een vriend hetzelfde verzoek, dan is de kans groot dat je de uitwisseling niet eens registreert. Tegelijkertijd kent elke vriendschap een mentale boekhouding: is het geven en nemen in balans? Een vriendin mag weken zeuren over haar ex, maar op den duur moet er weer ruimte ontstaan voor de sores van de ander. Ook de extreem gulle vriend vindt het fijn als de ander een keer de rekening oppakt. Hetzelfde geldt voor de initiatiefrijke vriendin: die zal het heus waarderen als een ander een afspraak voorstelt.
Het vervelende aan deze boekhouding is dat het geen zuivere wiskunde is. Het is een kwestie van aanvoelen. Als je merkt dat er wél een rekenmachine de vriendschap is binnengeslopen (‘je bent nu al drie keer de afspraak vergeten’) dan is dat een teken dat het evenwicht zoek is (en misschien tijd voor punt 6).
Op platforms als TikTok is de ‘flaky friend’ (jargon voor: de onbetrouwbare vriend) een fenomeen. De flaky vriend is als gebakken croissantdeeg: glanzend en krokant, maar als je het vastpakt, valt het uit elkaar. De flaky vriend is erg goed in het bewaken van z’n ‘energie’: een eufemisme voor onbetrouwbaar en egoïstisch gedrag. De flaky vriend bestookt je de ene dag met appjes en beantwoordt de volgende dag geen enkel bericht. En het allerirritantste: de flaky vriend zegt op het allerlaatste moment af, omdat z’n pet er niet naar staat.
Natuurlijk mag een vriend altijd een afspraak afzeggen vanwege vermoeidheid of somberte. Maar de huidige afspraakcultuur is zo vrijblijvend dat vrienden elkaar de dag van tevoren appen ‘zien we elkaar morgen nog?’. Als beide partijen graag alle opties openhouden, is er weinig aan de hand. Zijn je goede vrienden van het punctuele soort, en krijg je vaak van dit soort appjes, dan wordt het tijd om je afzeggedrag onder de loep te nemen.
Daar sta je dan. Karaokeset geïnstalleerd, kratten bier opgestapeld in de keuken. Veertig ‘vrienden’ had je uitgenodigd, en nu sta je met drie collega’s en je hartsvriendin in een lege woonkamer. De angst voor het feestje waarop niemand komt opdagen is reëel – zie de afspraakcultuur in punt 19. Daarom: als je ‘ja’ zegt op een uitnodiging, dan kom je naar de verjaardag, al is het maar een kwartier.
Als je vriend wél op het laatste moment afzegt, uit je grieven over diens afwezigheid dan niet direct in een appje. Misschien is je vriend echt gevloerd door buikgriep of verteerd door schuldgevoel omdat de oppas heeft afgezegd. App terug: beterschap of succes, en slik een passief-agressief ‘jammer’ nog even in. Bel de volgende dag of wacht tot je elkaar weer ziet en kom terug op de afzegging.
Een goede vriend vraagt om een lift naar Schiphol. Zijn vlucht vertrekt iets na middernacht, je moet de volgende dag vroeg op. Wat doe je? Offer je een goede nachtrust voor je vriend op? Vraag jezelf in zo’n geval af: zou ik dit offer opbrengen voor mijn romantische partner? Is het antwoord ‘ja’, dan doe je dit ook voor je beste vrienden.
Ongeacht de inhoud van een Instagram- of Facebookpost: liken die handel. Zo’n digitaal hartje is altijd goed voor het zelfvertrouwen en een kleine moeite om aan te klikken.
Mensen met een vaste relatie zijn minder geld kwijt aan boodschappen, de Belastingdienst en hun Netflixabonnement. Maar het grootste relatieprivilege komt aan het licht als je temperatuur boven de 39 graden uit komt. Ziek zijn als je vrijgezel bent betekent: niemand die een kopje thee zet, niemand die Strepsils voor je koopt, niemand die aan het einde van de dag vraagt: ‘En hoe voel je je nu?’ Natuurlijk, die Strepsils kun je tegenwoordig laten bezorgen, maar dat is geen medicijn tegen de existentiële eenzaamheid van ziek zijn in je eentje. Dus: koop een soeppakket bij de Appie, accepteer geen ‘nee joh, doe geen moeite!’ en fiets even langs.
‘Zou je misschien willen helpen met het verplaatsen van mijn kast dit weekend? Als je geen zin, tijd of ruimte hebt, is dat natuurlijk ook helemaal oké!’ Vrienden zijn vaak overdreven voorzichtig met het vragen om hulp. En als ze wel een beroep doen op je tijd, serveren ze een keuzemenu met mogelijke redenen om nee te zeggen. Zulke beleefdheid maakt een mogelijke afwijzing voor beide vrienden makkelijker (‘sorry, hockey!’ - ‘o ja natuurlijk, geeft niet!’). Maar die voorkomendheid impliceert:
A. Dat je eigenlijk geen beroep op je vriend behoort te doen.
B. Dat je vriend zelf geen ‘nee’ kan zeggen.
C. Dat een ‘nee’ zonder opgegeven reden je zal kwetsen.
Het ding is: vaak willen vrienden helpen – als ze kunnen. Vraag om hulp zonder omhaal, vertrouw erop dat zij ‘nee’ kunnen zeggen en neem zo’n afwijzing niet persoonlijk.
De meeste mensen schrikken zich een hoedje als onverwacht bezoek aanbelt. Die Nederlandse afsprakencultuur heeft invloed op het karakter van samenzijn met vrienden. Geplande ontmoetingen brengen verwachtingen met zich mee – het moet gezellig zijn, liefst binnen anderhalf uur – waardoor het soms voelt alsof jullie allebei agendapunten afwerken. Spontaan je vrienden zien kent niet zo’n gedwongen karakter en biedt ruimte voor een ander soort gesprekken. Pak dus elke kans om je vrienden tussen de bedrijven door kort (of onverwacht lang) te spreken. Kondig je aanwezigheid wel even aan met een appje.
Vrienden verhuizen, worden veganist, krijgen kinderen, raken geobsedeerd door crossfit, omarmen de ideeën van wellness-rechts, wisselen van baan, kopen een bladblazer – hoe voorkom je dat veranderingen leiden tot verwijdering? En wat als verwijdering de enige oplossing is?
Als het ondenkbare gebeurt – ernstige ziekte, overlijden van een dierbare – dan breekt een periode aan waarin de logica van de vriendschapsbalans niet langer opgaat. Zo’n alles ontwrichtende levensgebeurtenis zal onvermijdelijk leiden tot een periode van rouw, een hoofdstuk in de vriendschap waarin je vriend zich onberekenbaar, onvoorspelbaar, onbereikbaar of zelfs onbetamelijk kan gedragen.
Natuurlijk is rouw geen vrijbrief, maar accepteer dat de vriend in crisis zeker een jaar buiten zichzelf zal zijn. Accepteer ook dat de vriendschapsboekhouding twaalf maanden lang niet wordt bijgehouden en verwacht geen wederdienst van de rouwende vriend. Als het eerste jaar na groot verlies verstreken is, verdwijnt de rouw niet, absoluut niet (en blijf daar alert op!). Na deze periode van shock is een mooi moment voor punt 6, een open gesprek over de vriendschap, om jullie wederzijdse verwachtingen uit te spreken.
Als vrienden (klein)kinderen krijgen (of verhuizen, of promotie maken) dan is dat het einde van een vriendschapstijdperk, en dat doet pijn. Zie dit als een rouwproces. Eerst ben je in ontkenning, dan boos, verdrietig, in onderhandeling en uiteindelijk zul je de nieuwe situatie accepteren. Zaak is om in dit proces je vriend geen verwijten te maken en zo onomkeerbare schade aan te richten. Zoek in plaats daarvan nieuwe vrienden die wel met je in de kroeg willen staan of elke zaterdag met je willen padellen. Als jij in andere vriendschappen aan je trekken komt, is het opeens een stuk makkelijker om te luisteren naar verhalen over krampjes of de opvoedtechnieken van de schoonouders.
Soms is de enige uitweg uit een vriendschap een definitieve breuk, zoals bij een onoverkomelijk conflict. Voor alle andere vriendschappen geldt: laten doodbloeden is beter dan formeel de vriendschap opzeggen. Als dit proces vlekkeloos verloopt, wint iedereen: geen ongemakkelijk exitgesprek, geen gekwetste gevoelens. En, het belangrijkst: je houdt de mogelijkheid open dat jullie, in een ander stadium van het leven, de vriendschap nieuw leven inblazen.
Op TikTok circuleren heuse strategieën voor hoe je een vriendschap doet verwateren:
Fase 1: Neem minder initiatief. Doe dit onopvallend.
Fase 2: Vertraag je reactietijd op WhatsApp. Gebruik nog steeds hartjes-emoji’s, maar minder frequent.
Fase 3: Zeg dat je het te druk hebt om af te spreken. Stel geen ander moment voor. Blijf aardig.
Fase 4: De vriend is, zonder daar bewust registratie van te hebben gemaakt, ‘uitgefaseerd’.
Voor dit artikel maakte auteur Lena Bril gebruik van de volgende bronnen: Over vriendschap, een essay uit 1580 van Michel de Montaigne; Het grote etiquetteboek (2010) van Beatrijs Ritsema; Even goede vrienden (2023) van Raounak Khaddari; Hanging Out (2023) van Sheila Liming; Friendship (2023) van antropoloog Michael Jackson; de NRC-vriendschapsgids; een interview met Beate Völker; The Friendship Files in The Atlantic; de vriendschapgids van The New York Times; Platonic, How the Science of Attachment Can Help You Make and Keep Friends (2023) van Marisa G. Franco; en natuurlijk veel vrienden en mensen met vrienden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden