‘Baanbreker Li Keqiang’, staat op de lovende voorpagina uit 2014, die vrijdag massaal werd gedeeld op Chinese sociale media. Het artikel uit 2014 toont de dubbele gevoelens van veel Chinezen over hun oud-premier, die vrijdag op 68-jarige leeftijd aan een hartaanval overleed. Li was slim, ambitieus, hardwerkend en hervormingsgezind, maar kon de hoge verwachtingen nooit waarmaken. Hij werd als nummer 2 van Xi Jinping verpletterd onder diens autoritaire gewicht.
Li’s heengaan werd vrijdagochtend door Chinese staatsmedia bekendgemaakt, in een korte mededeling, zonder officieel postuum. Het toont hoe onverwacht zijn overlijden kwam. Li Keqiang was pas sinds maart met pensioen, na tien jaar als premier van China en een lange politieke carrière. Twee maanden geleden werd hij nog gefotografeerd tijdens een toeristisch bezoek, klaarblijkelijk in goede gezondheid.
Het overlijden van hooggeplaatste politici ligt in een communistisch systeem als het Chinese erg gevoelig, omdat het kan worden aangegrepen voor kritiek op de huidige leiding. Li Keqiang was voorstander van een markteconomie met minder overheidsinmenging, terwijl Xi een partij- en staatsgeleide economie voorstaat. In het verwachtingsvolle artikel uit 2014 werd Li naast een ‘baanbreker’ ook een ‘snoeischaar’ genoemd, die ‘de onnodige takken van de overheid wegknipt, om gezonde groei voor privéondernemingen te verzekeren’.
Over de auteur
Leen Vervaeke is correspondent China voor de Volkskrant. Zij woont in Beijing. Eerder was ze correspondent België.
Li Keqiang werd ook lang als concurrent van Xi Jinping gezien in de strijd om het president- en partijvoorzitterschap, maar bleek in 2012 geklopt door Xi. Li werd premier en Xi’s nummer 2, maar kon als pragmatische technocraat met marktgezinde ideeën weinig inbrengen tegen de autoritaire en interventionistische koers van Xi. Hij werd als lid van de Jeugdliga-factie van voormalig partijvoorzitter Hu Jintao bovendien gewantrouwd door Xi. De Jeugdliga-factie werd onder Xi geleidelijk gemarginaliseerd en op het Partijcongres van 2022 volledig uitgeschakeld.
Li distantieerde zich tijdens zijn premierschap nooit openlijk van Xi Jinping, maar werd omwille van zijn politieke achtergrond en zijn economische ideeën onvermijdelijk als een tegenpool van Xi gezien. Hij deed af en toe uitspraken die subtiel een meningsverschil met Xi suggereerden, en veel Chinawatchers vroegen zich af wat er achter zijn minzame glimlach nog meer schuilging.
In reacties op zijn overlijden, zeker in de zakenwereld, klonk veel spijt over Li’s onvervulde aspiraties, en nostalgie naar een tijd waarin technocraten nog zeggenschap hadden. ‘Helaas kreeg Li nooit de kans zijn kennis te gebruiken om de economie aan te sturen’, aldus voormalig investeringsbankier Shuli Ren in Bloomberg. ‘Wij Chinezen nemen afscheid met een zwaar en gebroken hart.’
Li Keqiang werd in 1955 in de arme provincie Anhui geboren als zoon van een lokale partijfunctionaris. Tijdens de Culturele Revolutie werd hij voor ‘heropvoeding’ naar het platteland gestuurd, maar na de dood van dictator Mao Zedong in 1976 kreeg hij de kans om aan de prestigieuze Peking University te studeren. Li was een topstudent, behaalde een diploma rechten en promoveerde in de economie. Hij sprak goed Engels en vertaalde een boek van een Britse rechter over westerse rechtsprincipes.
Li had in het buitenland willen studeren, maar werd op vraag van de universiteit studentenleider van de Communistische Jeugdliga en begon aan een carrière als partijfunctionaris. Hij werd op zijn 43ste de jongste provinciegouverneur van China, in Henan, maar brandde daar zijn vingers aan een controversieel bloeddonatieprogramma. Tienduizenden arme boeren waren met hiv besmet door onveilige (commerciële) bloedafnamen. Li probeerde het schandaal zo veel mogelijk toe te dekken.
In 2007 trad Li toe tot het Permanent Comité van het Politbureau, de top van de Chinese Communistische Partij. Hij bekende dat jaar aan een Amerikaanse diplomaat dat hij de officiële Chinese groeicijfers niet vertrouwde, en zich liever baseerde op cijfers over elektriciteitsconsumptie, goederentransport en bankleningen. Nadat zijn uitlating in 2010 via Wikileaks uitlekte, doopten economen de alternatieve berekeningswijze om tot de ‘Li Keqiang-index’.
In 2013 werd Li Keqiang premier, een functie die hem verantwoordelijk maakte voor economische zaken, maar die onder Xi Jinping sterk werd uitgehold. Vooral in zijn tweede termijn trok Xi steeds meer macht naar zich toe, en werd Li volledig buitenspel gezet. Hij slaagde er af en toe in de scherpe kanten van Xi’s beleid af te zwakken, maar kon de hoge verwachtingen uit zijn beginjaren allerminst invullen. Toen hij in 2023 met pensioen ging, was dat een vertrek in mineur.
Li bleef altijd volgzaam, maar deed de laatste jaren enkele opvallende uitspraken. In 2020 zei hij dat 600 miljoen mensen in China van 1.000 renminbi (130 euro) per maand moeten rondkomen, een ongewoon eerlijke uitspraak in een land dat in de eigen propaganda doorgaans wordt voorgesteld als heilstaat. In 2022 verdedigde hij het belang van de economie tegenover al te strikte zerocovidregels. Bij zijn afscheid hintte hij op het belang van economische hervormingen.
Het overlijden van Li komt op een gevoelig moment. De Chinese economie kampt met zware problemen, en er is veel onvrede in China over Xi’s economische beleid. Recente ontslagen van de ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie voeden de geruchtenmolen in China, waar de ondoorzichtige politiek meer speculatie dan feiten voortbrengt. Ook de plotse dood van Li bracht meteen complottheorieën op gang. Volgens experts is de kans klein dat Li’s overlijden tot protesten zal leiden, zoals na de dood van premier Zhou Enlai (1976) en secretaris-generaal Hu Yaobang (1989).
Op Chinese sociale media werden alle berichten over Li’s overlijden sterk gemodereerd en gecensureerd, en waren alleen obligate reacties als ‘RIP’ of emoji’s van kaarsen toegestaan. Het artikel uit 2014, dat in een commercieel tijdschrift verscheen maar toentertijd door partijkrant People’s Daily werd overgenomen, is in die context een veilige manier voor Chinese burgers om toch een politieke mening te delen. Andere internetgebruikers deelden minder subtiel de Chinese song ‘Jammer dat jij het niet bent’, een indirecte verwijzing naar Xi Jinping.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden