Wintersporten staan onder druk. Sneeuwgebieden zuchten onder de opwarming van de aarde, het IOC heeft moeite om locaties voor de Winterspelen te vinden. Maar ondertussen begint het schaatsseizoen als vanouds al eind oktober. Hoe duurzaam is de toekomst van het langebaanschaatsen eigenlijk?
‘Is het nu tijd om te skiën?’, vroeg Mikaela Shiffrin zich begin deze maand af. De Amerikaanse veelwinnaar op ski’s stond aan de vooravond van het skiseizoen terwijl het nog tegen de 20 graden was in Oostenrijk, waar de eerste wereldbeker werd betwist. Gekkigheid, vindt de 28-jarige regerend olympisch kampioen. Vooral in een wereld die steeds warmer wordt.
Over de auteur
Erik van Lakerveld schrijft sinds 2016 over olympische sporten als schaatsen, atletiek en roeien.
Aan het eind van de vorige winter, in februari van dit jaar, ondertekenden 150 topskiërs een open brief aan hun internationale bond. De FIS zou meer moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan, stelden de skiërs. Meer om de overduidelijke bedreiging van hun sport tegen te gaan.
Schaatsers verstuurden geen brief. In Thialf, een dag voor de start van het wereldbekerkwalificatietoernooi, is het klimaat geen gespreksonderwerp. ‘Je ziet het wel op het nieuws’, zegt Patrick Roest, regerend wereldkampioen op de 5.000 meter. Het klimaatprobleem moet collectief worden aangepakt, vindt hij. ‘Ik woon bijvoorbeeld in een appartement en kan niet zelf zonnepanelen neerleggen. Dat maakt het zo’n lastig onderwerp.’
De meeste schaatsers hebben hun aandacht bij de wedstrijden en hun trainingen, denkt Jorrit Bergsma. ‘Er zit wel wat verschil in. Sommigen kan het niets schelen, een ander is er meer mee bezig.’ Hijzelf behoort tot de laatste groep. Bergsma investeerde al jaren geleden in zonnepanelen. ‘Je probeert het thuis zo goed mogelijk voor elkaar te hebben. En ik hoop dat de schaatssport er ook duidelijk rekening mee gaat houden.’
Zijn zorg wordt aangewakkerd vanuit zijn liefde voor natuurijs. Bergsma werd behalve olympisch kampioen op de 10 kilometer ook tweemaal Nederlands kampioen op natuurijs, in 2010 en 2012. Hij schaalt die natuurijszeges even hoog in als zijn belangrijkste langebaanprijzen. Het laatste NK op natuurijs dateert alweer van 2013 en ook de traditionele uitwijkroute naar de Weissensee levert de laatste jaren niet altijd even dik ijs op.
Bij sneeuwsporten is er al helemaal geen ontkennen aan: de winters zijn meestal niet streng genoeg meer. Bij de afgelopen Winterspelen werd telkens van kunstsneeuw gebruikgemaakt. Dat kost enorm veel water en energie en draagt zo zelf bij aan het probleem dat de skisport bedreigt; een vicieuze cirkel. Niet voor niets wil het IOC de Spelen in de toekomst in écht winterse gebieden organiseren. Maar gemakkelijk is dat niet. Locaties voor de edities van 2030 en 2034 zijn nog niet gevonden.
Bij ijsbanen valt het waterverbruik redelijk mee, maar een 400-meterbaan kan wel een behoorlijke energieslurper zijn. Een onderzoek in opdracht van de Gemeente Amsterdam stelt dat de overdekte ijsbaan in Leeuwarden ongeveer 1,5 miljoen kilowattuur verbruikt. Dat is ongeveer evenveel als 600 huishoudens in een jaar.
Het energieverbruik kan per ijsbaan flink verschillen en officiële cijfers zijn niet te vinden. Toch schat Chris Dalhuisen, junior onderzoeker aan het Mulier Instituut, dat een gemiddelde 400-meterijsbaan bijna twee keer zoveel energie verbruikt als een zwembadcomplex, waarvan wel duidelijk is dat het onder de sportaccommodaties grootverbruikers zijn. En anders dan een zwembad is een ijsbaan niet eens het hele jaar in bedrijf.
Voor de KNSB is duurzaamheid een heel belangrijk thema. De schaatsbond is sinds een jaar of drie met ijsbanen in gesprek om te kijken hoe er op een klimaatvriendelijke manier ijs gemaakt zou kunnen worden. ‘Wij geloven dat de ijssport toekomstbestendig kan worden’, zegt Jurre Trouw.
Het zal ook wel moeten, weet hij. In een wereld die steeds meer zucht onder klimaatverandering is het onverantwoordelijk om energie te verspillen. Juist ijsbanen spelen daarin een rol. ‘Door zelf elektriciteit op te wekken en die optimaal te gebruiken, kan het schaatsen energieneutraal en CO2-vrij worden.’
Het schaatsen loopt onbedoeld al voor op de sneeuwsporten. ‘Sneeuw komt uit de lucht vallen’, zegt Trouw. ‘Maar sinds de jaren zestig wordt bij ons ijs altijd al gemaakt.’ Kunstijs is sinds het openen van de Jaap Edenbaan in 1962 de norm. Het is bovendien de reden dat Nederland is uitgegroeid tot zo’n grootmacht in het langebaanschaatsen, omdat de schaatsers niet meer afhankelijk waren van de natuur.
‘In de skigebieden is het bijna geen doen meer’, zegt Bergsma. Maar in zijn sport ziet het er volgens hem rooskleuriger uit. ‘Wij zijn gewend dat we eigenlijk altijd kunnen schaatsen. Dat hebben we aardig safe gemaakt.’
De afgelopen decennia was energieverbruik niet altijd een even belangrijke overweging bij de aanleg van ijsbanen, of het moest puur vanuit kostenoogpunt zijn. Inmiddels is dat anders: het klimaat telt. In Leiden werd deze maand IJshal De Vliet geopend: een relatief klein complex met een 250-meterbaan om een ijshockey-/shorttrackbaan heen. Dankzij warmtepompen, zonnepanelen en uitwisseling van restwarmte met het naastgelegen zwembad is de ijsbaan energieneutraal.
Die claim durft Matthé Laan nog niet te maken voor de ijsbaan die hij bestiert: De Meent in Alkmaar. In theorie is die 400-meterbaan ook energieneutraal. Op het dak en op de parkeerplaats werden 2.650 zonnepanelen gelegd en de baan ging van het gas af. ‘Maar dat is pas in april opgeleverd en we zijn deze week pas opengegaan. De voorspellingen zijn goed, maar ik wil het eerst een winter meemaken voordat ik de vlag uithang.’
De Meent heeft alleen een dak boven de 400-meterbaan, niet boven het middenterrein. Het klinkt wonderlijk, maar dat is vanuit energie-oogpunt helemaal geen probleem, legt Laan uit. Behalve de vriesmachines vreten bij indoorbanen ook de luchtbehandelingssystemen elektriciteit.
Bij een goed geïsoleerde indoorbaan, zoals Thialf, zitten koeling en verwarming elkaar in de weg. Alleen door voortdurende ventilatie en het drogen van de lucht kan worden voorkomen dat er condens ontstaat. Die minuscule druppeltjes vriezen aan het ijs vast en maken het stroef. ‘Dat ventileren en de lucht drooghouden kost enorm veel energie’, zegt Laan. ‘Maar bij ons doet de wind dat.’
Een belangrijke reden om de Jaap Edenbaan niet te overkappen was omdat de drukstbezochte baan van Nederland juist zo populair is omdat je er onder de blote hemel kunt schaatsen. Maar van een dak werd ook om duurzaamheidsredenen afgezien. Uit het gemeentelijk onderzoek bleek een onoverdekte of halfoverdekte ijsbaan ongeveer eenderde zuiniger dan eentje met een dicht dak.
Is de halfopen baan dan de toekomst? Als het aan de topschaatsers ligt niet. Een baan zoals die in Alkmaar kan ’s zomers niet met goed fatsoen open. Dat zou veel te veel energie kosten. De Meent is dit jaar sowieso later opengegaan dan vroeger gebruikelijk was. Het kost minder energie om ijs te maken bij 12 graden dan bij 20. En het zal de meeste Alkmaarse schaatsers niet deren. Zo druk was het meestal niet in de eerste weken. ‘Dan zaten de meeste schaatsers nog op de racefiets’, zegt Laan.
Anders is dat voor de topschaatsers. Voor hun is schaatsen al geen wintersport meer. Ze kunnen bijna het jaar rond in Thialf terecht. Alleen in het voorjaar ligt er geen ijsvloer. Dat hoeft geen probleem te zijn, zegt Roest. ‘Als je energieneutraal bent, kun je altijd ijs neerleggen. Dat zou het mooiste zijn.’
In theorie kan het, maar de praktijk is soms weerbarstig, zo leert de ervaring bij Thialf. In 2017 werd het ijsstadion vernieuwd en sinds die verbouwing ligt het dak vol met zonnepanelen, 4.250 in totaal. Maar ze lagen er de afgelopen jaren onbenut.
Eerst waren er problemen met de verzekering en nu moet er volgens Thialf-directeur Minne Dolstra nog een kleine technische aanpassing worden gedaan. Dan kunnen de panelen eindelijk aan. ‘Het kan elke dag zover zijn. We zijn bezig met de finishing touch.’ Eenmaal in bedrijf zullen de panelen niet in de volledige energiebehoefte van Thialf voorzien, maar wel een flink deel van de elektriciteitsrekening afsnoepen. Daarbij zijn er andere plannen die het energieverbruik in de toekomst nog efficiënter moeten maken.
Het zal moeten, want teruggaan naar banen met een gedeeltelijke overkapping, of helemaal geen? Dat is voor Roest en zijn collega’s geen optie, niet in de zomer en evenmin in de winter. ‘Je wilt als schaatser op de snelste ijsbaan, en als we met volledig overdekte ijsbanen stoppen, dan rijdt er nooit meer iemand een wereldrecord. Dat wil je ook niet hebben.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden