Hij had het nog zo beloofd: zodra zijn tweede termijn komend jaar afloopt, zou ‘Jokowi’, de 62- jarige president Joko Widodo van Indonesië, terugkeren naar zijn woonplaats Solo. Daar wilde hij een goede opa zijn voor zijn kleinkinderen en zijn energie steken in het bevorderen van duurzaamheid in de grootste economie van Zuidoost-Azië.
De eenvoudige timmerman, die vanuit de achterbuurt opklom tot eerst burgemeester en daarna gouverneur en president, zou zich opnieuw terugtrekken uit de politieke arena die veelal wordt gedomineerd door een handvol machtige families van oligarchen, generaals en politici.
Over de auteur
Noël van Bemmel is correspondent Zuidoost-Azië voor de Volkskrant. Hij woont in Denpasar. Eerder schreef hij voor de Volkskrant over Amsterdam, reizen en defensie.
Groot was dan ook de verbazing en teleurstelling toen vorige maand Widodo’s jongste zoon, Kaesang Pangarep, lid werd van de PSI, de Indonesische Socialistische Partij. Krap twee dagen later was de 28-jarige YouTuber, horecaondernemer en voetbalclubeigenaar leider van de bij jongeren populaire socialisten.
Een volgende schok volgde toen het Constitutioneel Hof vorige week een uitzondering formuleerde op de minimumleeftijd voor (vice)presidentskandidaten. Nu kan Widodo’s oudste zoon Gibran Rakabuming, de 36-jarige burgemeester van Solo, toch meedoen aan de verkiezingen in februari.
Opvallend detail: het Hof dat de uitspraak deed, werd voorgezeten door een schoonzoon van Widodo. Weer een andere schoonzoon is burgemeester van Medan op Sumatra.
Het schetst de contouren van een nieuwe politieke dynastie in Indonesië. De president zelf verzekert dat hij zich niet bemoeit met de ambities van zijn kinderen en zijn opvolging. Widodo koestert zijn imago als politieke buitenstaander en beschermer van de kleine man, die met opgerolde mouwen markten in het hele land bezoekt en daar informeert naar de prijs van mango’s of tofu. Maar na tien jaar is de kandidaat die vanuit een kansloze positie iedereen verrast, geen kuda hitam (zwart paard) meer.
Widodo lijkt zijn nalatenschap te willen beschermen door zijn netwerk in te zetten en zijn zoons op sleutelposities te plaatsen. Kennelijk vergeeft het publiek hem die neiging tot nepotisme: Widodo’s populariteit blijft onverminderd groot , en is steevast hoger dan 70 procent.
Verkiezingen in Indonesië zijn al decennia een race tussen familieclans. Momenteel loopt de 72-jarige minister van defensie Prabowo Subianto voorop. Ooit ontslagen als generaal wegens mensenrechtenschendingen, nu kansrijk presidentskandidaat met de oudste zoon van Widodo als potentiële vicepresident aan zijn zijde.
Prabowo is een rijke telg uit de Djojohadikoesoemo-dynastie. Zijn voorouders waren invloedrijke economen, diplomaten en bestuurders.
Vlak daarachter staat Ganjar Pranowo, de 54-jarige gouverneur van Centraal-Java. Die koos minister van Justitie Mahfud MD als zijn running mate, mede omdat deze is gelieerd aan ’s werelds grootste moslimorganisatie Nahdlatul Ulama. Ganjar wordt gesteund door oud-president Megawati Soekarnoputri, dochter van eerste president Soekarno en misschien wel de machtigste persoon van Indonesië.
De 76-jarige leider van regeringspartij PDI-P liet zich ooit ontvallen dat president Widodo slechts haar ‘marionet’ is. Toch weigerde die marionet, tot haar grote ergernis, haar nieuwe kandidaat openlijk te steunen.
Het zwarte paard in de komende verkiezingen is oud-gouverneur van Jakarta Anies Baswedan (54), van de gelijknamige clan. Diens grootvader speelde als diplomaat een prominente rol tijdens de onafhankelijkheidsstrijd. Zijn vicepresidentskandidaat is Muhaimin Iskandar (57) van de Hasyim-clan. Die familie richtte moslimorganisatie Nahdlatul Ulama op en leverde vele politici, bestuurders en zelfs een president.
Dynastieën zijn niet verboden, onderstrepen politicologen en analisten die het verschijnsel in Indonesië hebben bestudeerd. En één familie erbij zal niet veel uitmaken. Maar als macht zich langdurig concentreert binnen één of enkele families, kan dat volgens hen ten koste gaan van een gewenste cultuur van transparantie en verantwoording. Dat vergroot de kans op corruptie.
Op districtsniveau, waar ook vaak één familie domineert, is dit verband al aangetoond. Op zulke plekken bereikt minder overheidsgeld de gewone burger. Daar staat tegenover: ook zonder dynastieën bestaat er corruptie.
In de tweede plaats levert familiepolitiek minder goede bestuurders af. Wie zonder politieke ervaring direct partijvoorzitter wordt, zal minder verstand van zaken hebben als een partijlid dat zorgvuldig is geselecteerd en jarenlang is opgeleid door het partijkader.
Dat valt de politieke partijen in Indonesië te verwijten, stellen analisten: zij investeren onvoldoende in de kwaliteit van nieuwe kandidaten. Tegen verkiezingstijd schuiven zij uit arren moede weer een bekende naam naar voren. Dat ontmoedigt gewone burgers om zich nog verkiesbaar te stellen.
Op termijn, waarschuwt de Indonesische politiek analist Firman Noor in The Jakarta Post, ondermijnt dat de democratie. ‘Dan ontstaat een land van de elite, voor de elite.’
Zo ver is het nog niet, stellen hij en andere waarnemers. Indonesië kan haar democratie versterken door bestaande regels beter te handhaven. Bijvoorbeeld op het gebied van bureaucratische neutraliteit (regels gelden voor iedereen), transparantie en verantwoording van geldstromen. De overheid kan hogere eisen gaan stellen aan het selectieproces van politieke kandidaten en een bredere politieke participatie onder burgers aanmoedigen. Zulk soort hervormingen moet wel door de familieclans worden getolereerd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden