Vrijdagavond, Royal Academy of Art, Londen
Daar zit ze, in een witte broek en witte blouse. In de museumzaal is een breed podium met drie witte hokjes, zij zit in het middelste, in een soort zitkamer. Die is klein en spartaans ingericht: een houten stoel, een houten tafel, daarop een glas water en een metronoom die luid tikt. Ze zit naast een ladder, de sporten bestaan uit grote keukenmessen met de scherpe kant naar boven. Al meer dan 200 uur zit ze daar, tijdens deze extreme performance: The House with The Ocean View.
Op een muur van de museumzaal staan de spelregels waaraan ze zich heeft te houden. De belangrijkste: niet eten, niet praten, niet lezen. Maar ook: drie keer per dag douchen, zeven uur per etmaal slapen. Geen idee hoe ze dat zou moeten timen, ze heeft alleen die metronoom.
Over de auteur
Anna van Leeuwen is kunstredacteur bij de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
En ze heeft ons. Wij kijken naar haar, zo’n vijftig paar ogen volgen wat ze doet. Het publiek moet volgens de instructies stil zijn en via een ‘energiedialoog’ contact leggen met de performer. De suppoosten praten wel. Soms lopen ze in snelle passen op iemand af en roepen ‘Sir!’ of ‘Madam!’, want fotograferen is verboden. Op gedempte toon beantwoorden de suppoosten vragen: dit is de negende dag. Ja, ze is hier ook ’s nachts. Klopt, die houten bank is haar bed. Sommige vragen stellen bezoekers aan elkaar, die blijven onbeantwoord: ‘Wat zou ze hiervoor betaald krijgen?’
Ze heeft nog zo’n 70 uur te gaan. Ze ziet er moe uit.
De tentoonstelling in de Royal Academy of Arts in Londen is eigenlijk een onewomanshow. En deze vrouw in haar witte broek en blouse is niet de vrouw om wie het hier draait.
Dit is het langverwachte retrospectief van de wereldberoemde kunstenaar Marina Abramovic (76). De oermoeder van de performancekunst treedt zelf niet op en toch is ze alom aanwezig, in talloze foto’s en video’s. Die tonen haar onvergetelijke, gevaarlijke performances uit de jaren zeventig, waarin ze zich bijvoorbeeld overleverde aan de grillen van haar publiek (Rhythm O) of in een brandende ster ging liggen en bewusteloos raakte (Rhythm 5). Daarna volgden de performances met levenspartner Ulay: uitputtende, pijnlijke oefeningen waarin ze hun uithoudingsvermogen op de proef stelden. Hoe lang kun je in elkaars mond in-en-uit-ademen, tot je bijna flauwvalt?
Na haar breuk met Ulay in 1988 richtte Abramovic zich op de zogenaamde ‘durational’ (langdurige) performances, geïnspireerd door haar reizen en ontmoetingen met monniken, sjamanen en asceten. Denk bijvoorbeeld aan: drie maanden lang stilzitten in het atrium van het Museum of Modern Art (Moma) op een harde houten stoel, starend in de ogen van wie tegenover haar plaatsnam. Dat deed ze in 2010. Foto’s en filmpjes van The Artist is Present gingen viraal.
Wie is Marina Abramovic?
Marina Abramovic (76) groeide op in Belgrado (voormalig Joegoslavië, nu Servië) en ging daar naar de kunstacademie. Ze is een pionier in de performancekunst, werd bekend met haar gevaarlijke en soms bloederige performances. Twaalf jaar lang werkte ze samen met de Duitse kunstenaar Uwe Laysiepen (1943-2020). In 2010 had ze een solotentoonstelling in het Moma in New York. Inmiddels organiseert ze wereldwijd performances. Naast performances maakte ze video’s, sculpturen, foto’s, installaties, VR-kunst en NFT’s.
Inmiddels is de kunstenaar 76, performances doet ze niet meer. Maar, ‘net zoals bij Bach’ (haar woorden), kunnen haar kunstwerken door anderen worden uitgevoerd. Volgens haar is het de manier om de kunstwerken in leven te houden. Ze gaf zelf het goede voorbeeld in 2005, toen ze vijf performances van andere kunstenaars (met hun toestemming), opvoerde in New York. En in het Moma waren zulke ‘reperformances’ een belangrijk onderdeel van de tentoonstelling.
Heropvoeringen horen nu ook bij het grote Abramovic-retrospectief, dat na Londen naar Amsterdam reist. In de Royal Academy wordt The House with the Ocean View uit 2002 heropgevoerd door Elke Luyten (49), een Belgische performancekunstenaar. Inmiddels is ze op de houten bank gaan liggen. Ze trekt haar benen op, zoekt naar een gemakkelijke pose, maar die lijkt er niet te zijn, ze blijft verliggen.
Pijn hoort erbij, volgens de kunstenaar. Zij lijdt voor ons, legde ze in 2005 aan The New York Times uit: ‘We zijn bang om dood te gaan, en bang voor pijn, zo bang. Ik overwin die angst voor pijn door de pijn te ensceneren voor publiek, door die pijn heen te gaan en te laten zien dat het mogelijk is.’
En nu lijden anderen dus, namens haar, voor ons. Niet iedereen is gelukkig met zulke heropvoeringen. Kunstcriticus Holland Cotter van The New York Times noemde ze problematisch. Volgens hem ontbreken hierbij twee bepalende eigenschappen van performance-kunst: onvoorspelbaarheid en tijdelijkheid. Daarom leiden heropvoeringen volgens Cotter tot ‘een verkeerd beeld van de geschiedenis en slecht theater’.
Er klonk ook ander soort kritiek. Toen Abramovic performers wierf voor een benefietgaladiner in Los Angeles zouden die veel te weinig betaald krijgen om (soms geheel naakt) als ‘aankleding’ van een chic etentje te dienen.
Ook ik heb mijn twijfels. Ik las over Moma-performers die flauwvielen of moesten huilen van de pijn. Iemand die een plaspauze nam, kreeg een e-mail van de kunstenaar: als ze moeite had die performance vol te houden, kon ze zich beter op andere performances richten. Dit alles klinkt totaal anders dan iemand die uitdagingen voor zichzelf bedenkt en opvoert.
Met zulke pijnlijke kunstopdrachten lijkt Abramovic zich op het terrein van Santiago Sierra te begeven, de controversiële Spaanse kunstenaar die bijvoorbeeld een man inhuurde om vijftien dagen lang, 24 uur per dag achter een muur opgesloten te zitten in een kunstruimte in New York. Via een kleine opening kreeg hij te eten.
Het grote verschil is dat Sierra’s kunst expliciet gaat over zulk ongemak, over uitbuiting en kapitalisme. Terwijl Abramovic helemaal niet de bedoeling heeft om ons over uitbuiting te laten nadenken als we naar haar kunstwerken kijken. Zij wil dat we via haar performances iets leren over menselijk lijden en daar troost uit putten, liefst op een spiritueel niveau.
Abramovic voerde The House with the Ocean View in 2002 op in galerie Sean Kelly in New York. In de uitleg die bezoekers in de galerie op papier kregen, stond dat de kunstenaar zichzelf met deze performance wilde reinigen en haar ‘energieveld’ wilde veranderen. Dat energieveld is een soort onzichtbare kracht waarin ze gelooft en die een uitwerking kan hebben op de mensen om je heen. Ze schreef: ‘Kan mijn energieveld het energieveld van de toeschouwers en de ruimte veranderen?’
Haar antwoord daarop luidt ‘ja’, zo blijkt uit haar memoires. Ze schrijft dat er ‘een gedeelde energie’ in de galerie was. En dat was volgens Abramovic wat de stad New York nodig had, iets meer dan een jaar na de terroristische aanslagen op het World Trade Center. De galerie werd een soort bedevaartsoord, mensen lieten cadeautjes voor de kunstenaar achter: ringen, sjaals, brieven. Na twaalf dagen stonden er drie dozen vol.
Bij een veel groter publiek werd de performance later bekend doordat die werd nagedaan, in dezelfde galerie en in de originele installatie, in de hitserie Sex and the City in 2003. Comedian Beth Lapides vertolkte de ‘female performance artist’ en zat streng zwijgend in de installatie met een malle zwarte pruik op. De kunstenaar zelf had bedankt voor de eer.
Sex and the City maakte een grap van de performance (‘Ken je die van die vrouw die...?’), maar voor Abramovic was er niks grappigs aan. Op de muur van de museumzaal waarin The House with the Ocean View nu in Londen wordt heropgevoerd staat: ‘De laatste dagen van de performance werd Abramovic’ verbintenis met het publiek zo sterk dat ze vertelde dat ze hun aura’s kon waarnemen.’
De lat ligt dus hoog. Zou ‘reperformer’ Elke Luyten nu naar mijn aura zitten te kijken? Het is hoe dan ook intiem om naar haar te kijken. En een beetje saai. Ik betrap me op de gedachte: deed ze maar iets. Misschien is dat gevoel wederzijds. Wij zijn haar publiek, zij is ons publiek. En als wij het uitzicht zijn, zijn wij dan de oceaan uit de titel van de performance?
De performance is al twee keer eerder heropgevoerd. Eerst in 2018 in Bonn door de Zwitsers-Duitse danser, performer en choreograaf Lyn Bentschik en later dat jaar door de Finse danser en performer Tiina Lehtimäki in Florence. In de Royal Academy zal het kunstwerk nog twee keer worden opgevoerd, door steeds iemand anders. Ook voor de tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam staat de performance op de planning.
Zo ontstaan allemaal verschillende versies, met kleine en grote verschillen onderling. Zo was er bij de oorspronkelijke performance een telescoop waarmee bezoekers naar Abramovic konden kijken. Dat was kennelijk niet voor herhaling vatbaar. Misschien wil gewoon niemand douchen voor publiek terwijl mensen met een telescoop naar je kunnen gluren?
De kunstenaar droeg tijdens haar performance de bergschoenen die ze aanhad toen ze voor een andere bekende performance over de Chinese Muur liep, zo stond op de uitleg vermeld. Die heeft ze niet uitgeleend. In 2018 hadden de performers eenvoudige platte zwarte schoenen aan. Elke Luyten draagt wel stevige wandelschoenen, die zo te zien nieuw zijn.
Over de opvoering van Lyn Bentschik is een korte documentaire gemaakt, The Other House door Julia Hitz. Er zijn mensen te zien die tot tranen toe zijn geroerd door de performance. Onder wie Abramovic zelf. Na een daverend applaus komt Bentschik na twaalf dagen via een bouwladder (zonder messen) van de verhoging af, en valt huilend haar vader in de armen.
Tiina Lehtimäki, verantwoordelijk voor de opvoering in Florence, vond het ‘een heel bijzondere ervaring', vertelt ze in een videogesprek. Het vasten viel haar mee, maar ze had het erg koud. En ze vond het moeilijk om aan haar familie uit te leggen wat ze ging doen: ‘Als iemand vertelt dat ze twaalf dagen lang in een museumzaal gaat wonen zonder te eten en te praten, gaan alle alarmbellen af.’ Kritiek op heropvoeringen wuift ze weg: ‘Ik ben als danser gewend om andermans werk op te voeren.’ En ze gelooft niet dat performers worden uitgebuit: ‘Je hebt altijd een keuze.’
Het is onrustig in de museumzaal. Misschien ligt het aan het tijdstip, vrijdagavond tegen 9 uur. Een groepje jonge vrouwen op hakken en in glitterkleren kijkt onwennig rond, dit is een vreemde onderbreking van hun uitgaansavond.
Elke Luyten loopt stram en traag naar de wc en plast. Ook daar mogen we naar kijken. Vaak, want Luyten moet volgens de instructies ‘grote hoeveelheden puur mineraalwater’ drinken. Ik moet denken aan een dierentuin en aan een gevangenis. Een suppoost kondigt aan dat het museum gaat sluiten. Luyten is weer een uur dichter bij het einde van de performance.
Op zaterdag draagt Elke Luyten paarse kleren; er zijn zeven setjes kleren, een voor elke weekdag. Ze heeft er nu 217 uur opzitten. Af en toe hebben we kort oogcontact. Dan gaat ze op haar buik op de grond liggen, haar onderarmen bungelen over de rand van het platform. Als er al sprake was van een ‘energiedialoog’, is die nu doorbroken.
Verderop in de tentoonstelling staan twee blote mensen in een smalle doorgang tegenover elkaar, een man en een vrouw. Imponderabilia werd in 1977 opgevoerd door Ulay en Abramovic. Zij vormden toen samen de toegang tot een museum voor moderne kunst in Bologna. Het was een onverwachte, ongemakkelijke ingreep. Wie naar binnen wilde, moest zich tussen twee blote lijven doorwurmen en kiezen: keer ik mijn kont naar de man of naar de vrouw?
Hier krijgen bezoekers een nog fundamentelere keuze, want voor wie niet tussen de blote mensen door wil of past (bijvoorbeeld in een rolstoel), is er een alternatieve doorgang. Ik kies de blote-mensen-route en die ervaring voelt wat hol.
Kunstwerken die het moeten hebben van de factor verrassing, laten zich nu eenmaal lastig herhalen. En een deel van de kracht moet zijn geweest dat het juist Ulay en Abramovic waren die dit uitvoerden. Als aangekondigde ervaring waarvoor mensen in een museum in de rij staan, om tussen twee willekeurige blote lijven door te lopen, is het een slap aftreksel, een mislukte tijdreis. Dan is het interessanter om naar een video van het origineel te kijken die hier ook wordt vertoond.
Als een performance opnieuw wordt opgevoerd, moeten allerlei keuzen worden gemaakt. Vaak hebben die te maken met de veiligheidseisen van musea. Toen Abramovic in 2005 zelf begon met heropvoeringen, wilde ze ook haar levensgevaarlijke performance Rythm 0 uit 1974 opnieuw doen. Dat zag het Guggenheim Museum niet zitten, dus die heropvoering ging niet door.
In 2002 moesten de galeriemedewerkers voorafgaand aan The House with the Ocean View een contract tekenen waarin ze beloofden dat ze onder geen beding het kunstwerk zouden onderbreken of Abramovic zouden aanraken. Tegenwoordig, bij de heropvoeringen, zijn de voorwaarden andersom: de suppoosten waarborgen de veiligheid van de performers en indien nodig grijpen ze in. Volgens Abramovic eiste het Moma veiligheidshelmen bij een van de heropvoeringen, totdat zij tekende dat zij aansprakelijk zou zijn voor ongelukken.
Toch zijn in Londen compromissen gesloten, zie ik.The House with the Ocean View bestond uit drie verschillende platforms, met een ongeveer een halve meter ertussen. Als de performer van de badkamer naar de zitkamer wilde, moest die een grote stap nemen, anders viel ze op de grond. In Londen is dat niet het geval, het huis van Elke Luyten heeft geen tussenruimten.
Een aanpassing die veel ingrijpender is, is de toevoeging van een duidelijk zichtbare ‘nooduitgang’ in het hokje geheel rechts. Die doorgang heeft geen deurklink, maar er is vast een manier om erdoor te komen, als er brand uitbreekt bijvoorbeeld. Die messen-ladders voelen daardoor nogal overbodig, Luyten hoeft helemaal geen ladder af om weg te kunnen gaan.
Vrijblijvend maakt dit de performance zeker nog niet, ik zou het ook nog geen ‘slecht theater’ noemen, maar vreemd is het wel. Als we nog een paar jaar doorgaan met zulke heropvoeringen en de veiligheidseisen steeds strenger worden, verwacht ik dat The House with the Ocean View steeds meer gaat lijken op de heropvoering in Sex and the City. Dat iemand op gezette tijden eventjes in het decor gaat zitten, al dan niet met een malle pruik op.
Er dreigt met de tijd iets van de intensiteit van de oorspronkelijke performance verloren te gaan, ironisch genoeg juist door het heropvoeren. Elke keer dat het wordt gedaan wordt het normaler om naakt in een deuropening te staan, of om twaalf dagen te vasten in een museumzaal. Het extreme slijt.
En de betekenis slijt. Elke Luyten mag dan bergschoenen hebben aangetrokken, die hebben niet dezelfde betekenis als dat ene paar van Abramovic. Kennelijk was het destijds belangrijk dat het díé schoenen waren, anders had de kunstenaar dat niet expliciet vermeld.
Het gaat natuurlijk niet alleen om die schoenen: de présence van Abramovic is gewoon moeilijk te evenaren. En het is wezenlijk anders, en soms ongemakkelijk, om te kijken naar iemand die als uitvoerende is ingehuurd, om naakt in een doorgang te staan of twaalf dagen zonder eten in een museumzaal te leven.
Een optimist zou zeggen dat er bij elke heropvoering ook betekenissen bij kunnen komen, dat de performance op elke plek opnieuw met betekenissen kan worden geladen. Maar die optimist ben ik na mijn ervaringen in de Royal Academy niet.
Elke Luyten loopt langzaam naar de badkamer. Ze frunnikt wat aan haar kleren. Ik ben bang dat ze gaat douchen, daar wil ik liever niet naar kijken, want ik vind haar al zo kwetsbaar met kleren aan. Ze heeft nog meer dan vijftig uur te gaan.
Marina Abramovic, Royal Academy of Arts, Londen, t/m 01/01/.
The House with the Ocean View wordt in Londen nog twee keer opgevoerd, van 21/11 t/m 2/12 en van 6/12 t/m 17/12. Vanaf maart 2024 is het retrospectief van Marina Abramovic te zien in Stedelijk Museum Amsterdam. Ook daar zal The House with the Ocean View worden opgevoerd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden