Nederland is de laatste jaren steeds meer gaan lijken op de gereformeerd vrijgemaakte kerk waarin hij is opgegroeid, stelt filosoof Lammert Kamphuis. ‘Die had een eigen zuil, met eigen scholen en vooral een duidelijk wij-zij-denken.’ Inmiddels is hij al tien jaar weg uit de kerk, maar nu ziet hij dat wij-zij-denken – tot zijn schrik – terugkeren in de maatschappij als geheel. ‘In de samenleving zie ik ook dat groepen van elkaar vinden dat ze in het verkeerde kamp zitten, en de ander bij voorbaat niet serieus nemen.’
Neem Extinction Rebellion, een club die veel aanhang heeft maar ook veel weerstand oproept. ‘Ik zag laatst een filmpje van een man die heel boos was op de blokkade van de A12 en met zijn auto bijna op de demonstranten inreed.’
Over de auteur
Peter Wierenga is opinieredacteur van de Volkskrant.
Volgens Kamphuis is die ontwikkeling ten dele te wijten aan de sociale media. ‘Die zijn zo geprogrammeerd dat we vooral berichten zien waarmee we het eens zijn. Het is bewezen dat er dan dopamine vrijkomt in de hersenen, een stofje dat een fijn geluksgevoel oplevert. Vandaar ook de titel van mijn laatste boek: Verslaafd aan ons eigen gelijk. Dat is dus letterlijk het geval.
Maar de algoritmen zijn niet de enige schuldigen, aldus Kamphuis: onze sociale netwerken worden ook steeds homogener. Dat komt vooral doordat we die netwerken steeds meer zélf samenstellen. ‘We gaan bijvoorbeeld om met mensen die op dezelfde soort fiets fietsen, dezelfde podcasts luisteren, et cetera. Hierdoor ontstaan echokamers. Je hoort een ander iets zeggen en denkt: ‘Wat een toeval, dat is precies wat ik net zei.’ Maar dat is geen toeval, want jullie hebben gisteravond allebei naar Lubach gekeken.’
Met de inhoudelijke polarisatie valt het nog wel mee, zo blijkt uit onderzoek, maar er is eerder sprake van ‘affectieve’ polarisatie. Kamphuis: ‘Dat betekent dat de standpunten van burgers niet per se verder uit elkaar liggen dan vroeger – hoewel het per onderwerp verschilt – maar dat mensen wél vaker een hekel hebben aan medeburgers met tegenovergestelde opvattingen.’
Zo worden meer en meer politici opgeschrikt door boze burgers aan hun deur. Het aantal bedreigingen aan het adres van bestuurders en volksvertegenwoordigers nam toe van bijna 600 in 2021 tot meer dan 1.100 in 2022.
‘Nu is het verdelen van de wereld in ‘wij zijn goed’ en ‘jullie zijn slecht’ in tijden van dreiging – zoals een oorlog of pandemie – begrijpelijk', meent Kamphuis. ‘Maar het is riskant als het begrip voor andersdenkenden afneemt, immers, de basis van democratie is de dialoog. Als verschillende groepen in de samenleving in gesprek met elkaar blijven, zullen ze ook meer begrip voor elkaar hebben. Dat wordt de contact-hypothese genoemd.’
Een mooi voorbeeld hiervan is, zeker met het oog op de komende verkiezingen, de website waaromkiesjij.nl. ‘Die brengt je anoniem in een een-op-eenchat met een politieke tegenpool. Deelnemers zijn daarna milder gaan denken over de ander, zo is gebleken.’
Maar de huidige polarisatie door het Israëlisch-Palestijnse conflict, hoe kun je die afzwakken? ‘Kijk, de valkuil is dat je al bijna meteen in een kamp geplaatst wordt als je slachtoffers betreurt: hoe kun je vóór die andere partij – Hamas of juist Israël – zijn? Daarom vind ik het zo goed dat de Amsterdamse raadsleden Itay Garmy (van Joodse afkomst, red.) en Sheher Khan (pro-Palestina, red.), die inhoudelijk ver van elkaar af staan, in de media opriepen om de dialoog gaande te houden. In gesprek met elkaar kwamen ze erachter dat iemands opvattingen zelden zo zwart-wit zijn.’
En wat kun je als individuele burger doen? ‘Filosofen stellen dat je moet blijven zoeken naar je eigen blinde vlekken. Houd jezelf voor: stel dat die ander voor 1 procent gelijk heeft, wat zou dat dan inhouden? Dat noem ik perspectivistische lenigheid.’
Ook kun je elkaar vragen welke waarden er voor je op het spel staan, in een poging om gemeenschappelijke grond te vinden. ‘Dat wil niet zeggen dat de waarheid altijd precies in het midden ligt, maar dan sta je wel open voor de mogelijkheid om iets op een andere manier te zien – de essentie van filosofie, volgens de Nigeriaanse denker Sophie Oluwole.’
En, niet te vergeten, zoek mensen op buiten je eigen bubbel. ‘Ga eens naar een kroeg waar je normaal niet komt.’
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden