De klassieke spiegelproef verloopt volgens een vast recept: onderzoekers brengen bij een dier een stip of vlek aan op een plek die het dier zelf niet kan zien. Daarna wordt het dier voor een spiegel geplaatst, en wordt geobserveerd of uit het gedrag van het dier (bijvoorbeeld aanraking) blijkt of het de stip ziet of niet.
De test werd ontwikkeld door de Amerikaanse psycholoog Gordon Gallup, die hem in 1970 voor het eerst gebruikte bij onderzoek naar zelfherkenning bij chimpansees. Twee chimpansees leken zichzelf te herkennen in een spiegel en raakten zichzelf aan bij een verfvlek op hun gezicht.
Over de auteur
Jean-Pierre Geelen werkt op de wetenschapsredactie van de Volkskrant als redacteur natuur en biodiversiteit. Hij schreef onder meer het boek Blinde vink – Hoe ik vogels leerde kijken.
Een groep Duitse wetenschappers publiceerde donderdag in het tijdschrift PLOS One een onderzoek waarin zij uitgingen van natuurlijk gedrag bij hanen: die waarschuwen soortgenoten wanneer ze een roofvogel zien, maar reageren niet wanneer ze alleen zijn. De onderzoekers plaatsten de hanen in verschillende situaties: alleen, in combinatie met een soortgenoot en met een spiegel waarin het silhouet van een havik overvloog. De hanen lieten alleen een alarmsignaal horen wanneer er een andere haan aanwezig was, en niet wanneer ze alleen waren of zichzelf in de spiegel zagen. Dat laatste toont aan dat ze zelfbewustzijn vertonen. Desondanks slaagden de hanen niet voor de klassieke spiegelproef. Die lijkt dus niet afdoende om zelfbewustzijn bij dieren vast te stellen.
Mariska Kret, hoogleraar cognitieve psychologie aan de Universiteit Leiden, prijst het nieuwe onderzoek met de hanen. Niet enkel vanwege de grote aantallen hanen waarmee de testen zijn gedaan, maar ook omdat de onderzoekers uitgingen van natuurlijk diergedrag, en niet vanuit menselijk perspectief.
‘Te vaak nemen wetenschappers iets ‘uniek menselijks’ om te onderzoeken ‘of dieren dat ook kunnen’, en er dan achter te komen dat ze dat niet zo is’, zegt Kret. ‘De onderzoekers missen dan allerlei aspecten van diergedrag omdat ze op de verkeerde dingen letten. Onderzoekers zouden zo veel mogelijk rekening moeten houden met de ecologie van een dier. Dat is hier gebeurd en dat is mooi, want deze benadering heeft tot andere conclusies geleid over zelfherkenning dan eerdere pogingen om dit te onderzoeken.’
Ook Esteban Rivas, dierpsycholoog bij het Instituut voor Filosofie en Wetenschap, prijst het hanenonderzoek. De klassieke spiegeltest kan volgens hem nuttig zijn, maar ‘naarmate onderzoekers zich meer verplaatsen in het natuurlijk gedrag van de onderzochte diersoort, worden de resultaten anders’.
Hij wijst op diverse andere studies, met andere dieren en methoden, die evenzeer zelfbewustzijn aanduiden. Honden en wolven reageren op geurherkenningstesten met (al of niet gemanipuleerde) urine: ze blijken hun eigen urine te kunnen onderscheiden van andere. Sommige vissen tonen een voorkeur voor holen die hun eigen geur bevatten, en niet die van andere vissen. Ook krekels kiezen voor nesten waarin onderzoekers hun eigen geur hebben aangebracht, de krekels wijzen nesten af die niet naar zichzelf ruiken.
Naast die wetenschappelijke vooruitgang moet volgens Rivas ook het beeld van de kip worden herzien: ‘Het zijn hoogst intelligente dieren, wat veel te onbekend is gebleven.’
Na de eerste spiegelproef bij chimpansees is de test vaak herhaald met andere diersoorten. Doordat de proef een hoog niveau van cognitie vereist, bleken lang niet alle soorten te slagen. Onder meer mensapen, olifanten en dolfijnen leken wel een verband te leggen tussen zichzelf en hun spiegelbeeld.
De laatste tien jaar ontstond onder biologen en gedragswetenschappers discussie over de methode. Toen onderzoekers in 2019 zelfbewustzijn bij tropische poetsvissen constateerden, waren andere biologen niet overtuigd dat een ‘lagere’ diersoort als de vis zelfbewustzijn zou bezitten. Het vertoonde gedrag zou volgens hen ook kunnen voortkomen uit verwarring, pogingen tot contact of zelfinspectie.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden