Natuurlijk, benadrukte Chris van Dam, voorzitter van de Onderzoeksraad voor Veiligheid, woensdagochtend bij de presentatie van het derde en laatste OVV-rapport over de aanpak van de coronacrisis. Zo’n pandemie zal je als kabinet maar overkomen, ‘de aanpak moest tijdens de crisis nog worden ontwikkeld’. Maar eenmaal op gang, bleef het kabinet steken in de aanpak van het eerste uur: ten koste van alles voorkomen dat de zorg overbelast raakte.
‘Zodra het virus tot overbelasting van de ic dreigt te leiden, neemt het kabinet drastische maatregelen. En wanneer het risico weer afneemt, krijgt de open samenleving prioriteit’, zo omschrijft de OVV die aanpak. Prima voor de beginfase, maar naarmate de crisis vorderde, was het gevolg wel dat steeds meer mensen in de kou kwamen te staan.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
Zoals patiënten met de langdurige nasleepziekte postcovid, leerlingen met leerachterstanden, zorgmedewerkers die steeds verder uitgeput raakten, ondernemers zonder inkomen, of patiënten van wie de behandeling tijdelijk was uitgesteld. Er was wrevel en ongenoegen, het volk morde. Toch volhardde het kabinet in zijn rol als virusbestrijder, met minister Hugo de Jonge als belangrijkste uitvoerder, constateert de raad.
Had wat meer gedacht aan de lange termijn, geeft de OVV het kabinet – of eigenlijk: toekomstige kabinetten – mee. Bijvoorbeeld door te denken in scenario’s: het kan zus gaan, maar ook zo. Of door verder te kijken dan alleen naar de acute gevolgen van het virus, of te luisteren naar meerdere adviezen dan alleen die uit medische hoek. Nu leek het kabinet alleen oog te hebben voor het Outbreak Management Team van Jaap van Dissel, terwijl rapporten van organisaties als het Planbureau voor de Leefomgeving en het Sociaal Cultureel Planbureau voor kennisgeving werden aangenomen.
Communicatiewetenschappers zeiden het al vaker, en de Onderzoeksraad vindt het ook: het kabinet luisterde te weinig en praatte te veel over de hoofden van mensen heen. Want leuk of niet, ‘naarmate een crisis langer duurt wordt iedereen een deskundige, al is het maar ervaringsdeskundige’, zei Van Dam. Dat heeft het kabinet onderschat.
Neem het volk in zo’n crisissituatie meer mee in je afwegingen, raadt de OVV aan. ‘Het kabinet doet er goed aan dilemma’s en keuzes rondom zaken zoals de avondklok, vaccinatie of de invoer van mondkapjes explicieter te benoemen, en soms in alle kwetsbaarheid afwegingen te delen met de bevolking’, zei Van Dam. Dat geeft mensen meer het gevoel dat het kabinet hen serieus neemt, constateerden academische onderzoekers al eerder.
Hard is het oordeel van de OVV over de manier waarop het kabinet maatregelen afschafte. Het kabinet gooide dat min of meer over de schutting: de maatschappij is weer open, veel plezier ermee. ‘Onduidelijk bleef welke risico’s er voor de individuele en publieke gezondheid resteerden’, schrijft de raad.
Dat kan zelfs gezondheidsschade hebben opgeleverd die te vermijden was geweest, schrijft de raad, in omfloerste Haagse bestuurstaal: ‘Burgers zijn niet altijd in staat gesteld om goed geïnformeerd met hun eigen handelen de risico’s voor hun eigen veiligheid en die van anderen te minimaliseren.’
Geen goed woord heeft Van Dam ervoor over: een vol halfjaar duurde het voordat de GGD en het RIVM eindelijk hun cijfers konden uitwisselen over zaken als het aantal zieken, besmettingen, ziekenhuisopnames en tests. ‘En dat middenin een crisis. Dan kan niet zo lang wachten.’
Ook later lukte het maar niet goed om belangrijke cijfers over zaken als ziekte, doodsoorzaken, vaccinaties en testen goed bij elkaar te krijgen. Pijnlijk, want die cijfers zijn nodig om bijvoorbeeld te kunnen uitrekenen waar en onder wie het virus zich verspreidt, of hoe werkzaam de vaccins ertegen zijn. Techniek speelde bij de dataproblemen slechts een geringe rol, constateert de raad. Veel belangrijker was een ander obstakel, althans in de ogen van de betrokken partijen: de privacyregels.
In de nasleep van de toeslagenaffaire zijn overheidsorganen wel érg bang geworden om privacyregels te schenden, constateert Van Dam. ‘Het lijkt erop dat in ons land rond het thema privacy risicomijding leidend is geworden. Maar de discussie over privacyregels mag niet zorgen voor verlamming. Hierin zal het land echt stappen moeten zetten.’
Met klem raadt de OVV aan: zorg er nu al voor dat data beter gedeeld kunnen worden. Want de raad acht het alleszins ‘denkbaar dat zich opnieuw een langdurige crisis kan voordoen’, zegt Van Dam. Een nieuwe pandemie, een andere natuurramp, of zelfs de gevolgen van oorlogsgeweld. ‘Door de verwevenheid van alle processen in onze samenleving kunnen kleine crisissituaties sneller uitgroeien tot een grote crisis’, aldus Van Dam.
Met de drie lijvige rapporten van de OVV komt aan het nakaarten over corona voorlopig een einde. Een parlementaire enquête strandde voortijdig, wegens interne verdeeldheid in de Kamercommissie die de zaak had moeten onderzoeken. Het kabinet zal nog wel formeel moeten reageren op de OVV-rapporten. ‘We zijn er nog niet helemaal’, aldus Van Dam.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden