Woensdagmiddag heeft CLW in Den Haag haar plan voor een ‘Proeftuin Laatste Wil’ gelanceerd. Wetenschappers reageren uiterst gemengd op het plan, variërend van ‘volstrekt onhaalbaar’ en ‘macaber’ tot ‘wetenschappelijk gezien interessant’.
Het idee voor zo’n proeftuin is volgens de huidige wetgeving illegaal. Het verstrekken van laatstewilmiddelen wordt gezien als hulp bij zelfdoding – een delict waar drie jaar celstraf op staat. Sterker nog: de vorige bestuursleden van CLW zijn momenteel verdachten in een al jarenlang durend strafonderzoek naar het zelfdodingspoeder Middel X, dat door hen in Nederland werd geïntroduceerd.
CLW pleit sinds 2013 voor het mogelijk maken van een ‘humaan levenseinde in eigen regie’, zonder dat daarbij artsen nodig zijn. Volgens de vereniging beëindigen mensen hun leven nu onnodig vaak via gruwelijke zelfdodingen. Met Middel X, een in principe legaal verkrijgbaar middel, zou een humane dood mogelijk zijn.
Als gevolg van de bemoeienis van justitie werd het middel de afgelopen jaren op grote schaal ondergronds verspreid. Volgens schattingen zouden duizenden mensen dergelijke middelen nu al in huis hebben.
Met een ‘wetenschappelijke proeftuin’ zegt CLW het levenseinde in eigen regie uit het schimmige circuit te willen halen. Volgens het plan, dat nog niet op alle punten tot in detail is uitgewerkt, worden minimaal tienduizend mensen van 55 jaar en ouder na hun aanmelding getoetst op de vraag of er sprake is van een vrijwillige en weloverwogen keuze. Dit wordt elke twee jaar herhaald. Mensen met een acute doodswens worden van deelname uitgesloten.
Na het selectieproces krijgen deelnemers een zelfdodingsmiddel in een kluis met een biometrisch slot dat alleen door hen kan worden geopend. Mensen die het middel liever niet lang in huis hebben, kunnen het ‘op afroep’ krijgen.
Alle deelnemers worden elk half jaar gevraagd of ze nog steeds mee willen doen en wat hun gemoedstoestand is. Naasten kunnen zich registreren om aanwezig te zijn bij het eventuele overlijden. CLW, die geen uitspraken doet over welk middel ze zouden willen gebruiken, schat dat uiteindelijk zo’n 10 procent van de deelnemers het zal innemen.
De coöperatie sprak in het verleden meermaals met het Openbaar Ministerie en het ministerie van Volksgezondheid over dit beoogde experiment. Tot dusver tevergeefs.
‘We willen laten zien dat het mogelijk is om mensen de vrijheid te geven om zelf te bepalen wanneer hun leven voltooid is’, zegt Bert Homan, bestuurslid van CLW en in het dagelijks leven coach en VVD-raadslid in Assen.
‘We merken al jaren dat hier grote behoefte aan is. We willen graag onderzoeken wat het met mensen doet als ze tien jaar lang veilig en gecontroleerd kunnen beschikken over een laatstewilmiddel. Geeft het rust? Gebruiken ze het of niet? Wat drijft mensen?’
Het plan is een oproep aan burgers én aan de politiek, zegt Homan. ‘We hebben in het verleden inderdaad bij justitie aangeklopt om te kijken hoeveel ruimte er zat’, zegt hij. ‘Dat was een misrekening. Die ruimte was nul. Het Openbaar Ministerie kan alleen de wet handhaven.’
Dus is de conclusie van CLW, zegt Homan: ‘We moeten bij de politiek zijn. We kunnen pas starten als de politiek besluit: we zetten een gedoogregeling op, vergelijkbaar met methadonverstrekking voor verslaafden, en vervolgen jullie niet voor hulp bij zelfdoding.’
Hoe denkt zijn organisatie misbruik te voorkomen? Bijvoorbeeld doordat het middel als moordwapen wordt gebruikt, of doordat kwetsbare, depressieve mensen het in een impuls innemen? ‘Helaas kunnen we misbruik nooit helemaal uitsluiten’, zegt Homan. ‘En in een depressie kun je ook tegen een boom rijden. Maar we proberen onze deelnemers zo intensief mogelijk te monitoren en scherp zicht te houden op het middel.’
Zorgethicus Els van Wijngaarden, die universitair hoofddocent is aan de Radboudumc en jarenlang onderzoek deed naar het zelfgekozen levenseinde, is zeer kritisch. ‘Het is ondenkbaar dat dit langs de toetsing van een ethische commissie zou komen. Wetenschappelijk onderzoek mag mensen niet zomaar blootstellen aan dit soort onherroepelijke risico’s. Vooral bij onderzoek naar een stervenswens wordt er streng gekeken. Breng je mensen niet op gedachten? Ik denk dat geen enkele universiteit haar naam hieraan zal verbinden.’
Ze noemt het een ‘gevaarlijk en macaber plan’ dat ‘potentieel kwetsbare mensen en hun naasten grote schade aan kan doen’. ‘Ik krijg er echt kippenvel van.’
De vraag of er desondanks interessant onderzoek met dit experiment gedaan kan worden, wil zij niet beantwoorden. ‘Het is namelijk zo strafbaar als wat. De wetgever zal hier nooit mee akkoord gaan, verwacht ik. Goed onderzoek begint bij de afweging of de risico’s niet te groot zijn. Dit is ethisch onverantwoord.’
In de afgelopen twee kabinetten-Rutte lag het debat over medisch-ethische thema’s grotendeels stil, met name door de aanwezigheid van de ChristenUnie in de coalitie. In opdracht van Rutte III werd als compromis destijds de opdracht gegeven om een brede maatschappelijke discussie te faciliteren over het onderwerp voltooid leven.
Eind 2020 kwam daar een aantal aanbevelingen uit. Onder meer om een ‘proeftuin’ op te zetten ‘voor een zelfgekozen levenseinde’ en om ‘mensen vooral de mogelijkheid te geven om zelf in te vullen hoe zij hun laatste levensfase willen organiseren’.
Er zijn dan ook wetenschappers die erkennen dat dit vraagstuk leeft in de samenleving. ‘Ik denk dat het plan politiek onhaalbaar is, maar kan me goed voorstellen dat Laatste Wil nu hiermee komt’, zegt Bregje Onwuteaka-Philipsen, hoogleraar levenseindeonderzoek bij Amsterdam UMC. ‘Het klopt dat de steun voor meer zelfbeschikking groeit. Sinds 2001 vragen we in ons onderzoek aan ouderen of ze zich kunnen voorstellen dat ze ooit zelf een zelfdodingsmiddel ter beschikking zullen hebben. In 2001 vond 31 procent van de ondervraagden dat voorstelbaar, in 2018 was dat al 43 procent.’
Voor onderzoekers is een dergelijke proeftuin wetenschappelijk gezien zeer aantrekkelijk, zegt Onwuteaka-Philipsen. ‘Je kunt hier veel interessante inzichten mee verkrijgen. Je zou bijvoorbeeld kunnen onderzoeken of het in huis hebben van zo’n middel inderdaad rust geeft aan mensen, ook al gebruiken ze het niet. Dat zou misschien wel het belangrijkste effect kunnen zijn van een laatstewilmiddel.’
Toch ziet de hoogleraar praktische en ethische bezwaren. ‘Het vaststellen van de weloverwogenheid en de wilsbekwaamheid is erg lastig’, zegt zij. ‘Dat kun je niet zomaar ondervangen met een vragenlijst. De kans is groot dat dit experiment relatief veel mensen met een psychiatrische aandoening trekt, bij wie de wilsbekwaamheid zeer lastig is te bepalen, zeker zonder professionals erbij te betrekken.’
Zorgethicus Van Wijngaarden stelt dat CLW de potentiële doelgroep te rooskleurig inschat. ‘Niet iedereen is zo autonoom, weloverwogen, bewust, standvastig en sterk als dit plan suggereert. Dat is maar een heel kleine groep. De grote groep mensen met een stervenswens heeft een heel spectrum aan problemen: eenzaamheid, geldnood, psychische problematiek. Die mensen worden in dit plan nu meegezogen in het kielzog.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden