Ze werd meerdere keren verkozen tot beste strafpleiter van Nederland en had gemakkelijk achterover kunnen gaan zitten. In plaats daarvan richtte ze haar pijlen op Tata Steel, Chemours en de tabaksindustrie. Via massale civiele claims én door strafrechtelijke aangifte te doen tegen hun ceo’s.
Het is nieuw voor Nederland en het lijkt bijna Amerikaans: proberen om grote multinationals compensatie te laten betalen voor gezondheidsschade via een civiele massaclaim, en daar bovenop ook nog proberen hun bestuurders in de cel te krijgen.
Wie dat probeert, moet sterk in zijn of haar schoenen staan. En dat doet de 65-jarige Bénédicte Ficq. Ooit verdedigde ze zware criminelen als Dino Soerel. ‘De vrouw die net zo hard kan beuken als Badr Hari’, kopte de Volkskrant in 2014 over Ficq, toen ze de kickbokser bijstond die was beschuldigd van zware mishandeling. ‘Die vrouw is op zo’n moment echt een monster. Ze doet dat togaatje aan, heeft dat verwarde haar en deelt daarna de ene na de andere beuk uit’, zei Hari in het boek Mijn verhaal.
Zeven jaar geleden sloeg ze een heel andere weg in. Ze was meerdere keren gekozen tot beste strafpleiter van Nederland en had binnen kunnen lopen. In plaats daarvan begon ze een kruistocht tegen multinationals die in haar ogen de gezondheid van burgers willens en wetens in gevaar brengen.
‘Dat deed ze niet via een civiele procedure, waarin schadevergoeding werd geëist, of via een gang naar de bestuursrechter, waarbij vergunningen werden aangevochten’, zegt advocaat Jurjen Pen, ‘maar door strafrechtelijke aangifte te doen. Dat is in haar ogen veel effectiever en bedreigender voor bedrijven en hun leidinggevenden.’ Bij Pen (74) begon Ficq in 1984 haar carrière als strafrechtadvocaat.
Peter de Waard is journalist van de Volkskrant, gespecialiseerd in financieel-economische onderwerpen. Onlangs verscheen van zijn hand Het geheim van Beursplein 5, over de Amsterdamse beurs.
In 2016 besloot ze een zaak te beginnen tegen de tabaksindustrie, namens een longkankerpatiënt, een anti-tabaksactivist en stichting Rookpreventie Jeugd van longartsen Wanda de Kanter en Pauline Dekker. Doel was het aanmerken van de praktijken van de tabaksindustrie als criminele activiteit. De tabaksindustrie zou met voorbedachten rade de gezondheid van vele mensen hebben benadeeld. Argument was dat rokers door de minuscule gaatjes in het sigarettenfilter meer nicotine binnenkregen dan op de verpakking vermeld stond.
Het Openbaar Ministerie oordeelde dat strafrechtelijke vervolging in deze zaak onhaalbaar was, maar Ficq liet zich niet ontmoedigen. Ze begon een artikel 12-procedure om het OM alsnog te dwingen tot vervolging. Hoewel het gerechtshof in Den Haag de vordering afwees – ‘deze producten zijn niet illegaal en voldoen aan de thans geldende Nederlandse en Europese wet- en regelgeving’ – kwam zij samen met Wanda de Kanter in de Opzij-lijst van de honderd meest invloedrijke vrouwen.
In 2021 werd ze gebeld door de Stichting Frisse Wind in Wijk aan Zee, die in actie was gekomen tegen de vervuiling van Tata Steel. ‘Ze reageerde meteen enthousiast, vertelde dat ze zich even moest oriënteren, maar zei al na een week ja. We hebben enorm veel aan haar te danken, zowel publicitair als juridisch’, zegt bestuurder Jaap Venniker van de stichting.
Hij prijst vooral haar bevlogenheid. Niet alleen is een massaclaim van omwonenden ingediend tegen Tata, ook deed ze namens 1.200 omwonenden aangifte tegen Tata Steel vanwege vervuiling die hun gezondheid zou schaden. Hierbij betrok ze ook de bestuurders persoonlijk. ‘Het is strafbaar om ziekmakende stoffen in de grond, in de lucht of in het water te lozen. Daar staan heel pittige gevangenisstraffen op, tot 15 jaar. En het zijn niet bedrijven die naar de gevangenis gaan, maar mensen van vlees en bloed. Ik ben ervan overtuigd dat die dreiging ceo’s minder onverschillig maakt’, zei ze.
Het OM veegde de zaak dit keer niet meteen van tafel. Het leidde ertoe dat het OM in 2021 een strafrechtelijk onderzoek tegen het bedrijf begon. Ficq hanteerde dezelfde aanpak bij de zaak tegen de teflonfabriek van Chemours. Die stelt Ficq aansprakelijk voor milieuvervuiling door zogeheten pfas dat in de bodem is gaan zitten. De rechter stelde haar vorige maand grotendeels in het gelijk.
Pen: ‘Dergelijke zaken vereisen een lange adem, en je moet het niet doen voor het geld.’ Ook is een dikke huid vereist. Ze gaat niet alleen de confrontatie aan met de rijkste en machtigste multinationals, die beschikken over de beste juristen en lobbyisten, ze begeeft zich ook in een lokale slangenkuil. Want in de omgeving van bedrijven als Tata en Chemours staan voor- en tegenstanders lijnrecht tegenover elkaar: lang niet iedereen is enthousiast over haar radicale aanpak. De angst dat deze bedrijven wegvluchten en duizenden banen verloren gaan is groot.
Maar Ficq beschikt gelukkig over eigenschappen die haar heel geschikt maken voor zaken die veel stof doen opwaaien. ‘Ze heeft een stralende glimlach, is innemend, kan gemakkelijk met mensen omgaan en is heel sociaal’, aldus Pen. ‘En ze houdt ook niet van het uiterlijk vertoon van dure auto’s, horloges en maatpakken zoals mensen als Bram Moszkowicz of Theo Hiddema. Ze is iemand die gaat voor de inhoud, het vak en het recht. Niet voor de show.’
Pen zegt dat ze weet dat advocaten nu eenmaal altijd doelwit zijn van heftige kritiek. ‘Als je zware misdadigers verdedigt, vragen mensen zich al af waarom je dat doet. Maar in wezen zijn advocaten gewoon bezig met een neutraal verhaal. Wat zijn de feiten? En dat is juridisch-technisch werk… en als die feiten aangifte rechtvaardigen, doe je dat. En Bénédicte is gewend om in de storm te staan.’ Ficq groeide op in een burgemeestersgezin van vier dochters die allemaal verbaal sterk waren. Er werd van jongs af aan al veel geruzied en gedebatteerd.
Ze is daarnaast een vakvrouw. Ze kent niet alleen de letter van de wet, maar ook de mogelijkheden die veranderingen mogelijk maken. In 2020 is de zogeheten Wamca in werking getreden (Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie), waardoor bewoners makkelijker samen naar de rechter kunnen stappen. Vroeger konden bestuurders van rechtspersonen nauwelijks strafrechtelijk worden aangepakt.
De Hoge Raad heeft daar verandering in gebracht, zoals in het Slavenburg-arrest waarbij bestuurder Piet S. zei niets te weten van malversaties omdat hij altijd bridge speelde. Pen: ‘Leidinggevenden zijn strafrechtelijk aansprakelijk te stellen als ze bevoegd en gehouden waren er iets aan te doen en dat nagelaten hebben. Het OM heeft dat natuurlijk veel gebruikt. Maar nieuw is dat in het milieurecht activistische advocaten, zoals Bénédicte, dit gebruiken.’
Bénédicte Ficq was tot 2022 getrouwd met de historica Dorine Hermans. Samen kregen ze twee kinderen, die inmiddels volwassen zijn. ‘We zijn als karakter elkaars tegenpool’, zei Hermans in deze krant.
Tijdens de studie rechten in Groningen werkte Ficq in studentenetablissement De Drie Gezusters achter de bar. Ook haar twee zussen Bernadette en Colette gingen werken in het grand café aan de Grote Markt.
Ficq verdedigde in 1995 een Leidse student die ervan werd beschuldigd zijn moeder te hebben vermoord door met een kruisboog een balpen te hebben afgeschoten in haar oog. De balpen was echter onbeschadigd. In het AMC liet ze schietproeven op hoofden doen. Omdat alle pennen beschadigd raakten, werd de student vrijgesproken.
Source: Volkskrant