Rishi Sunak vierde de 76ste onafhankelijkheidsdag van India, het land van zijn voorvaderen, afgelopen augustus op persoonlijke wijze. Tijdens een bezoek aan een religieuze bijeenkomst aan de universiteit van Cambridge, de Ram Katha-viering, zei hij aanwezig te zijn ‘als hindoe, niet als premier van het Verenigd Koninkrijk’. Sunak vertelde zijn gehoor dat het hindoeïsme hem ‘moed, kracht en veerkracht’ geeft bij zijn premierschap, en dat plichtsbesef een kernwaarde is. ‘Een gouden Ganesha’, zo verklapte hij, ‘zit vrolijk op mijn bureau aan 10 Downing Street.’
Sunak heeft de wijsheid en de vrolijkheid van de olifantgod wel nodig, alsmede diens gezelschap. Een jaar na zijn aantreden leidt hij een onrustige partij die klap na klap krijgt bij tussentijdse verkiezingen. Afgelopen week nog verloren de Tories de kiesdistricten Tamworth en Mid Bedfordshire, die bolwerken waren. Als deze twee nederlagen worden vertaald naar een landelijke uitslag, houden de Conservatieven 20 van de 385 zetels over die de partij bij de ‘Brexit-verkiezingen’ van 2019 onder leiding van Boris Johnson had gewonnen. Er wordt openlijk getwijfeld aan zijn geschiktheid als premier.
Een jaar geleden op 25 oktober deed Sunak, tijdens het Indiase lichtjesfeest Divali, zijn intrede als nieuwe bewoner van 10 Downing Street. Hij was gekozen door de fractie, niet door de leden. Die hadden eerder de voorkeur gegeven aan optimist Liz Truss, iets waar ze spijt van zouden krijgen. Een gedegen boekhouder was wat het eiland nodig leek te hebben na enkele wilde jaren. Onder Johnson waren de overheidsuitgaven enorm gestegen, terwijl Truss de financiële markten had laten schrikken met een begroting vol speculatieve belastingverlagingen.
Het opruimen van de puinhopen die Johnson en Truss hadden achtergelaten, is een constante geweest in Sunaks debuutjaar. Niet alleen in financieel opzicht. Bijna alle tussentijdse verkiezingsnederlagen kwamen voort uit de ondergang van Johnson en de wraak van diens discipelen, onder wie Nadine Dorries, die Mid Bedfordshire had opgegeven om Sunak te treiteren. Naar haar idee was Sunak de judas die de door haar bewonderde Johnson ten val had gebracht. Het zijn politieke spelletjes waar geen kiezer op zit te wachten.
Sunak, de vijfde Conservatieve premier in twaalf jaar, profileerde zich als een soort McKinsey-consultant die financiële orde op zaken ging stellen. De voormalige bankier en hedgefondshandelaar negeerde de roep om belastingverlagingen en loonsverhogingen. Dat eerste leidde tot onvrede binnen zijn partij, dat tweede tot eindeloze stakingen. Er waren parallellen met oud-premier John Major, een wat saaie oud-bankier die voor rust probeerde te zorgen na de revolutionaire Thatcher-jaren, de eighties die de natie fundamenteel hadden veranderd.
Anders dan zijn voorgangers zocht Sunak, een pragmatische brexiteer, toenadering tot Europese bondgenoten. Dat leidde tot het Windsor-akkoord, waarmee belemmeringen bij de handel tussen Groot-Brittannië en Noord-Ierland goeddeels werden weggenomen. Hierdoor was Brussel bereid om de Britten toe te laten tot het zogeheten Horizon-onderzoeksprogramma. Dat was vooral voor de Europese Unie een voordeel, gezien het wetenschappelijke gewicht van het Verenigd Koninkrijk met zijn hoog aangeschreven universiteiten.
Sunaks hoop is dat Europese landen, Frankrijk voorop, gaan meewerken bij het stoppen van de Kanaal-migratie, zijn hoofdpijndossier. Hij heeft vooruitgang geboekt middels een akkoord met Albanië, het land waar in 2022 de meeste bootmigranten vandaan kwamen. Binnenkort zal het Hooggerechtshof oordelen over het controversiële plan migranten naar Rwanda te sturen. Mocht dat in strijd met de Europese mensenrechten zijn, dan zal Sunak onder druk van partijgenoten komen te staan om het land uit het Europese mensenrechtenverdrag te halen, iets dat hij liever niet doet.
Sunak is immers geen man van radicale plannen. Als oud-bankier en technocraat is hij te vergelijken met Mario Draghi, de oud-president van de Europese Centrale Bank die als premier anderhalf jaar een technocratische regering leidde in Rome. Een bijkomend probleem van Sunak is zijn rijkdom, en die van zijn vrouw. Dat blijft hem in de weg zitten, zeker in een tijd waarin veel burgers moeite hebben om rond te komen. Op de retorische vraag ‘Je bent stinkend rijk, niet?’, die de populistische interviewer Piers Morgan hem stelde, kon hij niet anders dan stamelen.
Sunak vertrouwt erop dat zijn werklust, plichtsbesef en ‘gezond verstand’-conservatisme resultaten zal opleveren. Zijn werklust, een schril contrast met Johnsons desinteresse in beleidsdossiers, komt tot uiting in het gebruik van de helikopter. Het voordeel daarvan is hij veel werkbezoeken kan afleggen, maar het bevestigt de indruk van een verheven multimiljonair die geen last heeft van gaten in het wegdek en de zoveelste spoorwegstaking. Jeremy Corbyn had een betere politieke antenne. Die liet zich ooit zittend op de grond van een volle trein fotograferen.
De noeste arbeid levert vooralsnog weinig op. Bij de genoemde tussentijdse verkiezingen in Tamworth en Mid Bedfordshire bleek dat Labour niet zozeer had gewonnen als wel dat de Tories hadden verloren. Conservatieve kiezers bleken hun eigen staking te hebben georganiseerd. Saillant detail is dat Tamworth de stad was waar de Conservatieve politicus Robert Peel in 1834 een lijst van conservatieve uitgangspunten op papier had gezet, het Tamworth Manifest, waarmee hij premier zou worden. Deze principes vormden de basis van de Conservatieve Partij.
Onder de Conservatieven van nu klinkt de klacht dat het land alleen op papier wordt geregeerd door hun partij. De criminaliteit loopt uit de hand, boten met migranten blijven aanmeren bij de witte kliffen, de belastingen zijn hoog en de ambtenarij zou te veel bezig te zijn met ‘woke’-initiatieven. Conservatieve commentatoren zijn moedeloos. ‘De Conservatieve kiezers zijn dertien jaar van Conservatief falen niet vergeten’, schreef Camilla Tominey in The Sunday Telegraph. ‘De Conservatieven zijn gedoemd, en ze verdienen het’, mopperde haar collega Tim Stanley.
Sunak zelf putte afgelopen zomer moed uit een onverwachte zege in het West-Londense Uxbridge & South Ruislip, nota bene het voormalige kiesdistrict van Boris Johnson. De Conservatieve kandidaat profiteerde daar van de onvrede over de omstreden milieuheffing die de linkse burgemeester Sadiq Khan ging invoeren voor oudere auto’s. Het verleidde Sunak ertoe om de Conservatieven neer te zetten als vroem-vroempartij. Geld dat opzij was gezet voor fietspaden ging opeens naar het verbeteren van autowegen. De boekhouder Sunak politiseerde.
De logische volgende stap was het uitstellen van klimaatmaatregelen, zoals het verkoopverbod voor diesel- en benzineauto’s dat in 2030 had moeten ingaan. Volgens Sunak waren de klimaatplannen van Johnson veel te ambitieus en daardoor onhaalbaar. Ironisch genoeg lopen de Britten na dit uitstel in de pas met de rest van Europa. Ook gaf hij nieuwe vergunningen uit voor het drillen naar olie en gas in de Noordzee, met het doel om het land minder afhankelijk te maken van de import van fossiele brandstoffen uit schurkenstaten.
Sunak heeft lang geprobeerd zich buiten de cultuurstrijd te houden, maar hij begint te ontdekken dat het politiek effectief kan zijn om zich erin te mengen. Het hardste applaus tijdens zijn recente congrestoespraak in Manchester klonk na zijn bewering dat, wat sekse betreft, ‘een man een man is en een vrouw een vrouw’. Zijn ministers Suella Braverman (Binnenlandse Zaken), Kemi Badenoch (Handel) en Claire Coutinho (Energie), die allen hopen hem vroeger of later op te volgen, duwen hem die richting op.
Sunak is evenwel het meest op zijn gemak wanneer hij met het oog van een accountant, het vak waarmee hij als puber zijn eerste ponden verdiende, naar dossiers kijkt. Zo besloot hij niet door te gaan met de hogesnelheidslijn omdat dit project een bodemloze bouwput aan het worden was. Tijdens de pandemie was Sunak, als minister van Financiën, sceptisch over de lockdownmaatregelen omdat toenmalig premier Johnson geen kosten-batenanalyse wilde maken. Als premier kreeg Sunak de rekening in de vorm van inflatie.
Zijn adviseurs zijn ervan overtuigd dat Sunak de beste electorale kans maakt als hij op directe wijze de strijd aangaat met oppositieleider Keir Starmer. Die heeft last van de bijnaam die Johnson hem gaf, ‘Kapitein Achteraf Gezien’. Waar Starmer minder populair is dan zijn Labour Partij, daar lijkt bij Sunak het omgekeerde te gelden. Daarom probeert Sunak zich meer op presidentiële wijze te presenteren, reden dat hij tijdens zijn congres veelvuldig het woord ‘ik’ gebruikte in plaats van ‘wij’. Op zijn briefpapier heeft hij zijn eigen foto gezet.
Omdat onbekend onbemind maakt, geeft Sunak steeds meer van zichzelf bloot. Zo heeft hij de kiezers geïnformeerd dat hij graag naar de Netflix-serie Emily in Paris kijkt, graag de romans van Jilly Cooper leest en dat hij meezingt met Britney Spears’ Baby One More Time, zoals Ben Riley-Smith schreef in zijn boek over de Conservatieven, The Right to Rule. Zijn vrouw Akshata vertelde dat hun labrador soms ruzie heeft met de kat van Downing Street. In de politiek van nu gaat het niet niet meer in de eerste plaats om wat je doet, maar om wie je bent. Kiezers zouden een emotionele binding verlangen.
In het besef dat het met robotachtigen vaak slecht afloopt in de politiek – zie Theresa May (de ‘Maybot’) – is er een offensief gaande om van de ‘nerd’, de ‘tech bro’ en de ‘dossiertijger’ Sunak een ‘mens’ te maken. Bij dit project wordt de normaal gesproken mediaschuwe Akshata als geheim wapen ingezet. Voorafgaand aan de congrestoespraak betrad zij het podium om ‘haar beste maatje’, zoals ze Rishi noemde, te introduceren. ‘Hij is leuk’, verzekerde ze haar beleefd klappende gehoor, ‘hij is bedachtzaam, hij heeft compassie en is uiterst levenslustig.’
De regent Sunak hamert erop dat de maatregelen die hij nu neemt goed zullen zijn voor de lange termijn. Dat is een grote gok in een land waar de toekomst vaak niet verder reikt dan de komende week. Binnen de Conservatieve Partij heersen ongeduld en onvrede, wat ertoe heeft geleid dat fractieleden geen verjaardagskaarten sturen maar brieven waarin het vertrouwen in de leider wordt opgezegd. De partij beseft evenwel dat een nieuwe leiderschapsrace op dit moment een kamikazeactie is. Wat dat betreft is Sunaks positie veilig. Maar ook tamelijk hopeloos.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden