Gedurende de crisis slaagde het kabinet er maar niet in om in te spelen op nieuwe problemen, zoals het langdurige postcovidsyndroom (longcovid), achterstallige zorg door uitgestelde behandelingen of de toenemende maatschappelijke onvrede over de coronamaatregelen. In plaats daarvan bleef het kabinet maar voortgaan op de weg die het al in maart 2020 inzette: met de adviezen van het Outbreak Management Team in de hand zorgen dat de ziekenhuizen niet te vol raakten.
‘Zodra het virus tot overbelasting van de ic dreigt te leiden, neemt het kabinet drastische maatregelen’, noteert de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) in zijn derde en laatste rapport over de crisis. ‘En wanneer het risico weer afneemt, krijgt de open samenleving prioriteit.’ Bij dat steeds weer heropenen van de samenleving had het kabinet echter onvoldoende oog voor de bredere schade die de crisis gaandeweg aanrichtte. Zo deed het kabinet te weinig om uitgestelde zorg in te halen, en liet men postcovidpatiënten in de kou staan.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot Journalist van het Jaar.
Hard oordeelt de raad ook over de communicatie van het kabinet. De ploeg van Rutte slaagde er steeds minder in de burgers mee te nemen in zijn afwegingen, aldus de OVV. Communicatiewetenschappers hebben deze kritiek eerder al geuit. En toen de maatschappij voorjaar 2022 weer openging, ‘bleef onduidelijk welke risico’s er voor de individuele en publieke gezondheid resteerden’, vindt de raad. ‘Burgers zijn daarmee niet altijd in staat gesteld om goed geïnformeerd de risico’s voor hun eigen veiligheid en die van anderen te minimaliseren.’
Intussen slaagde het kabinet er niet in de problemen rond de uitwisseling van cijfers goed op te lossen. ‘Gaandeweg kwamen er meer data beschikbaar, maar deze werden niet gemakkelijk gedeeld’, constateert de OVV. Dit kwam door slechte afstemming van systemen maar ook doordat er onduidelijkheid was over de privacyregels. Daardoor waren onderzoekers bijvoorbeeld nog altijd niet in staat om op te helderen waarom er eind 2021 ineens opvallend veel oversterfte was in Nederland, schrijft de raad.
Maar de belangrijkste weeffout in de kabinetsaanpak is dat men de crisis maar blééf zien als puur medische crisis. Zo pikte het kabinet signalen van overbelaste zorgmedewerkers ‘onvoldoende op’, en telden adviezen van organen zoals het Sociaal Cultureel Planbureau en het Centraal Planbureau ‘minder zwaar mee dan de OMT-adviezen’, aldus de raad. Ook bleef men minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge als voornaamste ‘coronaminister’ behandelen. Dat gaf spanning tussen de verschillende ministeries, constateert de OVV.
Het nieuwe rapport is de derde en laatste evaluatie door de OVV van de coronacrisis. Bij de twee eerdere coronarapporten had de onderzoeksraad vooral kritiek op de manier waarop het kabinet zijn adviseurs aan de borst drukte. Zo werd het Outbreak Management Team van Jaap van Dissel eerder een bondgenoot van het kabinet dan onafhankelijk adviseur.
Ook verweet de raad het kabinet na de eerste coronagolf veel te veel te hebben gezwalkt. Het kabinet ging in de eerste zomer met reces alsof het coronavirus weg was, maar moest vervolgens toch weer maatregelen nemen. En maatregelen zoals de avondklok of de mondkapjesplicht werden halsoverkop ingevoerd, vaak in tegenspraak met eerdere toezeggingen.
Ook de uitrol van de vaccins verliep rommelig, doordat het kabinet te veel op het verkeerde paard had gewed, het makkelijk toe te dienen vaccin van AstraZeneca. Denk meer in verschillende scenario’s, luidt het dringende advies dat de raad het kabinet destijds meegaf.
27 februari 2020: eerste coronapatiënt in Tilburg. Er zijn dan al meer mensen besmet.
16 maart 2020: eerste lockdown, toespraak minister-president Rutte vanuit het Torentje.
14 oktober 2020: horecasluiting, na rustige zomer.
1 december 2020: mondkapje verplicht in openbare binnenruimten.
14 december 2020: basisscholen dicht, niet-essentiële winkels dicht.
8 januari 2021: eerste coronavaccin gezet.
23 januari 2021: avondklok, onder druk van de ‘Britse variant’.
28 april 2021: avondklok afgeschaft, geleidelijke opheffing maatregelen.
26 juni 2021: geleidelijke opening uitgaansleven met coronatoegangsbewijs.
10 juli 2021: ‘dansen met Janssen’-golf, clubs weer dicht.
25 september 2021: coronatoegangsbewijs haast overal verplicht.
19 december 2021: lockdown, onder dreiging omikronvariant.
Januari 2021: geleidelijke heropening van scholen, horeca, uitgaansleven.
23 maart 2022: einde corona: geen mondkapjes en geen QR-codes meer. Coronamaatregelen worden adviezen.
10 maart 2023: het laatste corona-advies (zelftesten en isoleren) vervalt.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden