De vrijlating van twee Amerikaanse gijzelaars uit handen van Hamas, afgelopen vrijdag, kwam tot stand na uitgebreide diplomatieke bemiddeling. Een opvallende hoofdrol was daarbij weggelegd voor Qatar, een land dat zich aan de buitenwereld presenteert als de ultieme bemiddelaar. De Amerikaanse president Joe Biden bedankte de Qatarezen expliciet voor hun diplomatieke inspanningen. Volgens Hamas was de organisatie ook bereid twee Israëliërs (‘om humanitaire redenen’) vrij te laten, maar heeft de regering van premier Netanyahu dat aanbod afgewezen. Israël zelf ontkent dat.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Dat juist de steenrijke Golfstaat – qua oppervlakte tweemaal de provincie Friesland – zich als spil ontpopt, hoeft niemand te verrassen. Qatar is de thuishaven voor een deel van het politieke leiderschap van Hamas, en het land kan de Hamas-regering in de bezette Gazastrook dus enigszins onder druk zetten; een voorrecht dat andere regeringen niet hebben. Tegelijkertijd is het ook een belangrijke bondgenoot van Washington. De Amerikanen hebben sinds jaren de vliegbasis Al Udeid op het Arabische schiereiland, waar zo’n 10 duizend Amerikaanse militairen gelegerd zijn.
Qatar is ook het enige land in de regio dat de ambitie om als conflictbemiddelaar op te treden in zijn grondwet heeft opgenomen. Op die manier poetst het zijn mondiale profiel op, houdt emir Tamim bin Hamad al-Thani iedereen te vriend en heeft het land zakelijk (Qatar is een belangrijke aardgasexporteur) overal een voet tussen de deur. Voor de Nederlandse regering was het land bijvoorbeeld van grote waarde rond de evacuaties van tolken en hun familieleden uit Afghanistan: de vluchten gingen via de Qatarese hoofdstad Doha, waar de Taliban net als Hamas jarenlang hun hoofdkantoor hadden.
Tegelijkertijd gaan er nu in ultrarechtse kringen in Amerika stemmen op de Qatarezen aan te pakken vanwege hun banden met Hamas, dat in zowel Washington als Brussel op de lijst van terroristische organisaties staat. De Republikeinse afgevaardigde Max Miller riep op tot de ‘uitlevering’ van Hamas-leider Ismail Haniye, naar aanleiding van het bloedbad dat de militante beweging begin deze maand aanrichtte in Israël.
Voorlopig neemt niemand die oproep serieus. ‘Je moet kiezen’, zegt Andreas Krieg, als Midden-Oostenkenner verbonden aan het Britse King’s College. ‘Je kunt niet vragen om uitlevering en tegelijk gebruikmaken van het Qatarese lijntje met Hamas voor onderhandelingen.’
Menigeen lijkt vergeten te zijn hoe Hamas überhaupt in Qatar belandde. Tot 2012 zat het hoofdkantoor in Damascus, maar omdat de relatie met de Syrische president Assad verzuurde (Hamas sympathiseerde met de Syrische opstandelingen), had men een nieuw onderkomen nodig. Op aandringen van de toenmalige Amerikaanse president, Barack Obama, rolde Qatar de rode loper uit. ‘Op die manier konden de Qatarezen namens de VS Hamas in de gaten houden’, zegt Krieg.
Op de iets langere termijn (lees: na deze oorlog) kan de aanwezigheid van Hamas wel een hoofdpijndossier worden voor Qatar, denkt kenner van de Golfstaten Kristian Coates Ulrichsen (Rice University). ‘Uit Washington krijgen ze te horen: we kunnen niet terug naar hoe het was voor 7 oktober. Het idee dat Hamas een partij is waarmee ‘gewoon’ te praten valt, heeft een deuk opgelopen.’
In de tussentijd gaan de gijzelaars voor en dus kan niemand om het bondgenootschap Qatar-Hamas heen, ook Israël niet. Op papier zijn er geen banden tussen Qatar en Israël, maar achter de schermen praat men met elkaar. In de jaren negentig doorbraken de Qatarezen een taboe in de Arabische wereld door Israël toe te staan een soort ‘ambassade-light’ (handelskantoor) te openen in Doha. In 2009, tijdens een eerdere, wekenlange oorlog tussen Israël en Hamas, werd dat kantoor opgedoekt.
De Qatarese emir heeft tegenwoordig een speciale gezant voor de Gazastrook, Mohammed Al-Emadi, die het gebied geregeld bezoekt via de ‘gewone’ grensovergang met Israël – met medewerking van de Israëlische autoriteiten. Met dezelfde transparantie maakt Qatar maandelijks miljoenen euro’s over voor onder meer ambtenarensalarissen van Gazanen en wederopbouw. Het geld komt binnen op een Israëlische rekening, waarna de Israëliërs of de Verenigde Naties het geld in contanten naar Gaza brengen. Nu de oorlog volop gaande is, is die geldkraan dicht.
Of Qatar kan helpen meer gijzelaars vrij te krijgen, is de vraag. In totaal houdt Hamas naar schatting 212 mensen vast, onder wie Israëlische soldaten en burgers van meerdere nationaliteiten (één Nederlander). Dit weekend zei een woordvoerder van de Qatarese regering tegen de Duitse krant Welt am Sonntag dat er gewerkt wordt aan een deal om alle burgergijzelaars vrij te krijgen.
‘Maar voor de vrijlating van grote aantallen heb je eerst een staakt-het-vuren nodig’, aldus Krieg. ‘En zolang Israël zegt dat het zijn doel is Hamas daarna volledig te vernietigen, zal Hamas daar natuurlijk niet aan meewerken. De gijzelaars zijn hun belangrijkste troeven.’ Er tekent zich een patstelling af die zich niet zomaar laat doorbreken. Zelfs niet door de gehaaide bemiddelaars van Qatar.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden