Gedupeerden door de Q-koorts-epidemie, de toeslagenaffaire, de aardbevingen in Groningen en de watersnoodramp in Zuid-Limburg in 2021: velen van hen deden bij de Nationale Ombudsman hun beklag over de manier waarop de overheid met hun schade omging. Sinds de vuurwerkramp in Enschede in 2000 vergoedt de overheid steeds vaker de schade van gedupeerden, maar dat verloopt, zacht gezegd, niet altijd vlekkeloos. Sterker nog: gedupeerden kunnen in zo’n slepend hersteltraject nog verder beschadigd raken, viel de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen op. ‘Ze worden bozer en bozer.’
Zit er een patroon in de gemaakte fouten, vroeg de Ombudsman zich af, en: kan het beter? Hiervoor onderzocht hij tien heel verschillende hersteloperaties. Uit zijn rapport Herstel bieden: een vak apart, dat dinsdag wordt gepubliceerd, blijken de overeenkomsten opvallend. Vaak gaat de hersteloperatie snel en ondoordacht van start. Bovendien leert de overheid niet van eerder gemaakte fouten.
Zijn advies: zet een kennisnetwerk op dat die ervaringen bundelt en dat beschikbaar is mocht de overheid weer op een punt komen dat ze de geleden schade van burgers moet herstellen. Daarbij moeten ook gedupeerde burgers worden betrokken, beklemtoont de Ombudsman. ‘Zij weten het beste wat nodig is.’
‘Van gedupeerden hoor ik dat het ze niet alleen om geld gaat. Zij hebben behoefte aan erkenning, zij willen gehoord worden.
‘Het leidt bij hen tot onvrede en teleurstelling als een overheid veel belooft en dat vervolgens niet waarmaakt. Beter kan de overheid meteen erkennen: ik zie dat jouw huis in Valkenburg zwaar beschadigd is door deze watersnoodramp en we gaan kijken hoe we dat kunnen oplossen, maar 100 procent vergoeding van de schade, dat gaat niet lukken. We kunnen wel afspreken wat wél mogelijk is.’
‘De grote beloftes komen vaak voort uit goede intenties. Ik stel me voor dat een bewindspersoon op zo’n rampplek rondloopt en denkt: ooh, wat verschrikkelijk. Dan zegt hij tegen de mensen: maak je geen zorgen, het komt snel helemaal goed. Op de terugreis naar Den Haag denkt hij: wat heb ik gezegd. Daarna gaat het fout.’
‘Vaak belooft de overheid dat de schade ruimhartig zal worden gecompenseerd. En vervolgens komt de gedupeerde in een bureaucratisch en traag systeem terecht, waarin hij elke schade tot op de cent moet verantwoorden, omdat de overheid bang is voor misbruik.
‘Er zijn bijvoorbeeld kinderen van toeslagenouders die van Duo voor hun studie geleend geld hebben gebruikt voor het levensonderhoud van hun ouderlijk gezin, een heel aannemelijk verhaal. Maar om te bewijzen dat ze dat geld aan hun moeder hebben gegeven, vraagt de overheid om een notariële akte, terwijl iedereen weet dat veel mensen zulke dingen niet vastleggen bij een notaris. Dat is niet ruimhartig.’
‘Ik vraag me serieus af of die 30 duizend-euro-regeling een goed idee is geweest. Degenen die dat geld hebben gekregen, willen daarna toch een individuele beoordeling van hun zaak. Dat is ook omdat ze dan pas hun verhaal kunnen doen.
‘Gedupeerden willen die aandacht krijgen in een persoonlijk gesprek over wat hun is overkomen. Maar bij veel hersteloperaties doen ze het zo laat in het proces dat de relatie dan al verziekt is. Een belangrijke les uit dit onderzoek is dat de overheid zo snel mogelijk met een gedupeerde moet gaan praten. Hoe eerder, hoe sneller ze er samen uitkomen. Want als de relatie daarna verhardt, wordt het moeilijker. Bij de afwikkeling van de vuurwerkramp in Enschede ging het wel goed. Alle bewoners van dat rampgebied zijn vrij snel persoonlijk benaderd.’
‘Als er 7,1 miljard euro is gereserveerd voor het herstel van gedupeerden van het toeslagenschandaal, dan kun je toch wel met 30 duizend gedupeerden praten? Nu wordt het wantrouwen dat er al was, versterkt door de manier waarop de hersteloperatie wordt uitgevoerd. Die lijkt te veel op het systeem waardoor de gedupeerden in de problemen zijn gekomen, met dezelfde controlemechanismen en dezelfde mentaliteit. Maak het vooral niet te juridisch. Veel gedupeerden zeggen: als ik het maar snel geregeld heb, kan ik het achter me laten, dan hoeft het niet tot op de cent nauwkeurig.’
‘Daar waar de overheid de schade zelf heeft aangericht, bijvoorbeeld bij het toeslagenschandaal, of waar ze nauw betrokken was, zoals bij de aardbevingsschade in Groningen, is het logisch dat er moet worden vergoed. Bij rampen als de overstromingen in Zuid-Limburg ligt dat anders. Ik zie dat men de laatste jaren anders is gaan denken over de rol van de overheid bij rampspoed. Voorheen was het idee dat ieder zijn eigen schade droeg, dat het je eigen risico was als je naast een rivier ging wonen. Nu vinden we dat een overheid je dan tegemoet moet komen.’
‘De overheid kan de verwachtingen al temperen door niet te veel te beloven. Als een gedupeerde zegt: ‘Ik wil dat het weer helemaal wordt zoals het was’, dan moet de overheid duidelijk maken dat dat niet kan.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden