‘In het Westen zit waarschijnlijk niemand te wachten op een Russische stem over de oorlog’, zei de een. ‘In Rusland gaat niemand dit uitgeven’, zei de ander. Nee, de Russische vrienden en literair agenten die Katerina Gordejeva raadpleegde, hadden weinig vertrouwen in een boek van een Russin over Oekraïense oorlogsvluchtelingen.
Maar Gordejeva (46), een prominente onafhankelijke journalist uit Rusland, begon er toch aan. Ze reisde naar het westen én het oosten van de frontlinie om de getuigenissen van Oekraïners vast te leggen. Dus ook naar Rusland. Want ze wilde de verhalen van mensen aan die kant van het front niet overlaten aan de Russische propagandakanalen. Met alle gevaren van dien: de Russische autoriteiten, die deze week weer een journalist arresteerden, bestempelden haar als ‘buitenlands agent’.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Via connecties kwam Gordejeva op plekken waar onafhankelijke waarnemers normaal gesproken niet vrij kunnen werken, zoals Russische opvangcentra voor Oekraïense vluchtelingen. Dat is het voordeel van opgroeien in Rostov, de Russische stad aan de Oekraïense grens waar veel Oekraïners worden opgevangen, zo vertelt Gordejeva in een interview in een Amsterdams hotel. Op tafel ligt haar boek Neem mijn verdriet weg, de serie huiveringwekkende getuigenissen die ze verzamelde aan beide kanten van het front.
‘Misschien worden ze ooit voorgelezen in een rechtbank’, zegt Gordejeva. Ze is gekleed in het zwart, praat zacht en heeft vochtige ogen. ‘De mensen die ik heb gesproken zijn heel verschillend, maar ze hebben allemaal het recht om gehoord te worden.’
Niet alle Oekraïners die ze sprak, keken ernaar uit om met een Russische journalist in gesprek te gaan – in het Russisch. ‘Toen ik op u wachtte, dacht ik: laat ik Oekraïens spreken. Ik wilde het u zwaar en ongemakkelijk maken. Ik wilde zoiets doen zodat u mijn pijn zou voelen’, zo zegt een blinde vrouw uit de Oekraïense stad Cherson tegen Gordejeva. Toch vertelt de vrouw in het Russisch hoe ze tijdens een bombardement achter haar kat aan de kelder uit spurtte, de Russische raket die haar blind maakte tegemoet.
Een vrouw uit Kyiv geeft Gordejeva met tegenzin een lift naar Duitsland, op weg naar vluchtelingen die verkracht zijn door Russische soldaten. In de auto zegt ze: ‘Ik wilde je niet meenemen. Ik ben ermee akkoord gegaan omdat ik je in het gezicht wilde zeggen dat ik jou, zoals alle andere zo meevoelende ‘ik heb er niks mee te maken, dat is allemaal Poetin’-mensen, haat.’
Waar ze ook komt, overal wordt Gordejeva geconfronteerd met haar Russische nationaliteit. In Spanje krijgt ze een vraag van een vrouw uit Marioepol, die heeft verteld dat ze zich niet meer kan herinneren wanneer ze precies de hand van haar zoon losliet en hij omkwam door een explosie. De vrouw vraagt: ‘Snapt u hoe het is om je niet te herinneren hoe je je eigen, enige zoon hebt verloren?’ En: ‘Wat heb ik misdaan, wat hebben wij allemaal misdaan, waarom doen jullie ons dit aan?’
Ook aan de andere kant van het front, in opvangcentra in Rusland, krijgt Gordejeva vragen. Zoals van Roeslan, een vechtsporttrainer uit Marioepol. Hij geloofde in Poetin en wilde deel worden van ‘de Russische wereld’, totdat Rusland de huizen van zijn familieleden aan puin schoot. ‘Is dat nou ‘de Russische wereld’’, vraagt hij Gordejeva. ‘Op zo’n wereld zitten we niet te wachten.’
‘Dat was soms heel moeilijk, maar niemand heeft tegen me gezegd: ‘Ik ben Oekraïens, jij bent Russisch, dus ik ga niet met je praten.’ Ik ben in de eerste plaats journalist en ik kwam niet om over koetjes en kalfjes te praten. Ik wilde hun verhalen vastleggen, zodat die bewaard blijven. Daarom hebben ze misschien ingestemd. Daar ben ik ze heel dankbaar voor.’
‘Zo zie ik het zelf ook. Men zegt dat individuen zich niet schuldig en verantwoordelijk hoeven te voelen, maar ik voel me wél schuldig en verantwoordelijk. Elke dag denk ik: wat had ik nog meer kunnen doen om dit te voorkomen? Was ik misschien te druk met mijn carrière of met mijn gezin? Waar heb ik het laten liggen?
‘Aan het begin van de oorlog was er een moment waarop ik huilde en mijn kinderen zeiden: ‘Mama, je bent toch altijd tegen Poetin geweest, je hebt altijd gevochten.’ Maar ik schaam me, omdat ik er niet in ben geslaagd om te voorkomen dat er oorlog in hun leven is gekomen. Zij blijven straks achter met de vernielingen die de generatie van Poetin heeft aangericht. Poetin heeft ons allemaal duizend jaar teruggeworpen in de tijd.’
Gordejeva’s boek gaat allereerst over Oekraïners, maar ook over haarzelf. Haar leven is, net als dat van veel Russen, verweven met Oekraïne. Ze groeide op aan de grens met Oekraïne, op duizend kilometer van Kyiv en op net zoveel van Moskou. Ze kreeg kinderen in Moskou, haar broer en haar zus wonen met hun gezinnen in Kyiv.
Rusland verliet ze kort na de annexatie van de Krim en de oorlog in de Donbas. Ze wilde niet wonen tussen een bevolking die kalm reageerde op het binnenvallen en bezetten van een buurland. ‘Ik was geschokt dat je iemands huis kunt innemen en dat niemand daar dan iets van zegt’, vertelt Gordejeva.
Sindsdien woont ze met haar man en drie kinderen in de Letse hoofdstad Riga. Ze leerde de Letse taal en haalde het inburgeringsexamen. Maar Letland wordt steeds kritischer op de aanwezigheid van Russen, uit vrees voor een nieuwe bezetting van de Baltische landen door Moskou, net als tijdens de Sovjet-Unie. Gordejeva zegt te blijven zolang Letland geen regels invoert die ‘vernederend of ondraaglijk’ zijn.
In Rusland krijgt ze ook geen warm welkom. Ze draagt er het label ‘buitenlands agent’. De Russische autoriteiten hebben haar verplicht om zich aan gesprekspartners en haar publiek (op YouTube heeft ze 1,6 miljoen volgers) voor te stellen als buitenlands agent – oftewel, als staatsvijand. Doet ze dat niet, dan kan ze een boete krijgen en bij herhaling een gevangenisstraf.
Werken in haar eigen land wordt steeds moeilijker. In haar geboortestad Rostov wist ze via haar connecties binnen te komen in opvangcentra voor Oekraïners, maar in een centrum in Taganrog luisterden twee Russische veiligheidsagenten mee tijdens het interview met een gevluchte Oekraïense vrouw.
‘Rusland is zo’n wonderbaarlijk land dat werkelijk alles gevolgen kan hebben. Ja, natuurlijk ben ik bang en bezorgd dat ik haar niet kan bereiken. Maar misschien wilde ze gewoon geen contact met mij onderhouden.’
‘Ik kan alleen spreken over de mensen met wie ik gesproken heb. De helft van hen kan zich niet voorstellen om ‘nee’ te zeggen. In ons land bestond lijfeigenschap de facto tot het midden van de vorige eeuw, pas toen kregen Russische landarbeiders paspoorten. Voordien waren zij totaal machteloos. Ze waren eigendom van de staat.
‘Het lukt mij nooit om dit uit te leggen aan mijn Europese vrienden. Het is ook moeilijk te begrijpen voor bevolkingen die eeuwenlang in democratie leven. Ik rechtvaardig het op geen enkele manier, maar zo is het.
‘Laat me een voorbeeld geven. Momenteel probeer ik een jongen op de Krim te helpen. Hij is gemobiliseerd in de herfst van vorig jaar, maar wilde niet vechten en sloeg op de vlucht. Hij zocht hulp bij mensenrechtenactivisten, maar dat bleken geen echte activisten, maar provocateurs, KGB’ers. Hij is gearresteerd. Eerst kreeg hij 9 jaar celstraf opgelegd wegens desertie. Maar op basis van de correspondentie met die KGB’ers vervolgen ze hem nu voor hoogverraad: 20 jaar cel. Ik weet dat hij is geslagen en wordt gemarteld. De Krim is een gesloten, grijze zone, waar wetten net zoveel waard zijn als in Tsjetsjenië.
‘Dus dat speelt mee als we het hebben over hoe Russische militairen in Oekraïne belanden. Het is gemakkelijk om vanuit comfortabele omstandigheden te zeggen: in de gevangenis is beter dan aan het front.’
‘Nee. Misschien omdat de oorlog hen niet raakt. Hun levensstandaard wordt zelfs beter door de oorlog. Meer geld, macht, comfort, invloed. Rusland heeft drie onuitputtelijke hulpbronnen: olie, gas en mensen. Het maakt politici niet uit hoeveel ze daarvan verspillen. Voor hen zijn wij met te veel om zich zorgen te maken over ons dodental. In Oekraïne is dat anders, daar begrijpen ze de waarde van ieder mens dat gewond raakt of omkomt aan het front. Rusland is te groot.’
‘Ja. De opties voor mij zijn als volgt: ik houd me er niet aan en draai om die domme reden de gevangenis. Of ik besef dat ik te maken heb met criminele eisen van een criminele regering, en ga door met mijn werk.
‘Ik ben Joods. Mijn voorouders droegen een gele ster. Gaven ze daarmee goedkeuring aan de mensen die hen dwongen om die ster te dragen? Nee. Ik zie het als een compromis. Het geeft mij de mogelijkheid om nog in Rusland te werken.’
De vrienden en literair agenten die Gordejeva raadpleegde voor haar boek, hebben gelijk gekregen in een van hun voorspellingen: geen enkele uitgeverij in Rusland durft het aan om Gordejeva’s boek te publiceren. Of mensen in het Westen zitten te wachten op een Russische stem over de oorlog, moet nu blijken.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden