Op 15 oktober won de democratische oppositie in Polen de verkiezingen. Zoals in deze krant werd uitgelegd staken Poolse kiezers met een recordopkomst een stokje voor verdere afbraak van hun rechtsstaat en het continueren van de anti-Europese houding van de huidige regering. Deze keuze heeft ook een Europese aardverschuiving veroorzaakt. Een nieuwe Poolse regering zal niet alleen in Polen problemen proberen op te oplossen, maar daarvoor ook een totaal andere Europese koers gaan varen.
Het is verleidelijk het nu te laten bij opgelucht ademhalen, de zege voor de democratische rechtsstaat euforisch te bewieroken en daarna over te gaan tot de orde van de dag. Er speelt tenslotte op dit moment al genoeg. Helemaal ook in Nederland, waar de politiek met eigen verkiezingen in aantocht wel andere dingen aan het hoofd heeft. Dat zou echter een grote gemiste kans en een strategische fout zijn. Het nieuwe Polen zal snel een Europese sleutelspeler worden. En ook in verkiezingstijd is regeren vooruitzien.
Over de auteur
John Morijn is bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen en Fellow in Law and Public Policy aan de Princeton School of Public and International Affairs.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Nederland stond de afgelopen acht jaar, die in Polen werden gekenmerkt door een ideologisch gedreven afbraak van onafhankelijke rechtspraak en vrije pers, terecht vooraan met een verwijtend vingertje. Maar de rechtsstatelijke problemen in Polen hebben ook iets belangrijks verhuld. Door de interne beslommeringen, die werden vertaald naar vrijwel permanent Europese obstructiegedrag, was Polen de slapende, navelstarende reus van EU-besluitvorming. En dat zal zonder twijfel snel veranderen.
Zodra Donald Tusk, de leider van de grootste Poolse oppositiepartij en oud-voorzitter van de Europese Raad, erin slaagt om een nieuwe regering te vormen, wordt Polen ineens een erg belangrijke Europese speler onder leiding van een bijzonder ervaren pro-Europese politicus. De stem van het nieuwe Polen, de op vier na grootste Europese lidstaat en met een twee keer zo grote bevolking als Nederland, wordt zeer bepalend op voor Nederland cruciale thema’s als uitbreiding van de Europese Unie, migratie, klimaat en – inderdaad – het verdedigen van de rechtsstaat.
Bovendien zal Polen begin 2025 ook het voorzitterschap van de EU vervullen. Precies op het moment dat er na de Europese Parlementsverkiezingen van juni 2024 een nieuwe Europese Commissie zal zijn aangetreden die met nieuwe voorstellen zal komen.
Daarom is het voor Nederland belangrijk om direct banden met het nieuwe Polen aan te halen. Met een Polen dat zijn Europese rol serieus neemt, verandert het Europese speelveld onmiddellijk. Centraal-Europese belangen zullen veel prominenter naar voren worden gebracht. Nederland heeft krediet bij de winnende Poolse oppositie vanwege de inzet voor de rechtsstaat in de voorbije jaren.
Daarnaast hebben de beide landen grote wederzijdse belangen vanwege de vele activiteiten van het Nederlandse bedrijfsleven in Polen en een grote gemeenschap van Poolse arbeidsmigranten die in onze economie werken. Een realistisch-Europese Nederlands-Poolse as kan in Europa een nuttige aanvulling zijn op de beroemde idealistisch-Europese Frans-Duitse as.
Er is ook een andere les van 15 oktober. Ik was in Warschau voor de verkiezingen. Vanwege het feit dat het vrije maar geen eerlijke verkiezingen waren, verwachtte ik Poolse rechters, advocaten en wetenschappers te moeten steunen bij verwerking van een nieuwe dreun. Maar het liep anders: bij een bijeenkomst van het campagneteam van oud-ombudsman Adam Bodnar – inmiddels tot senator gekozen – waren mensen in tranen bij de exitpolls. Sommigen vertelden me dat ze bij een andere uitslag serieus emigratie hadden overwogen. Opeens werd zichtbaar dat democratie, de rechtsstaat en aansluiting bij Europa bijzonder tastbaar zijn zodra ze op het spel staan.
Even daarna zat ik, inmiddels laat in de avond, aan de keukentafel bij iemand wiens leven twee uur daarvoor drastisch ten goede was veranderd. Jarenlang openlijk aangevallen en zelfs twee jaar illegitiem geschorst door de Poolse regering is Igor Tuleya de bekendste Poolse rechter. Hij won recentelijk verschillende zaken bij Europese rechters over de bescherming van zijn onafhankelijkheid. Nu keek hij me door de stoom van zijn instantkoffie bedachtzaam aan.
Wat was de belangrijkste boodschap die de kiezer had afgegeven? ‘De Poolse kiezer is Pools maar ook Europees geweest', aldus Tuleya. ‘Zij heeft aangegeven genoeg te hebben van nationale polarisatie en desinformatie over Europa. Zij wil politici die oplossingen bieden. We hebben als rechters geleerd dat het daarbij belangrijk is om Europa te gebruiken als extra beschermlaag. Dat vergt dat je ook investeert in Europa. Maar de Poolse democratische krachten moeten, juist nu ze gewonnen hebben en zelf weer verantwoordelijkheid kunnen nemen, blijven zorgen voor een goed functionerende rechtsstaat.’
Op 22 november zou ook de Nederlandse kiezer hiermee haar voordeel moeten doen.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden