Wekelijks duikt Volkskrant-redacteur Olaf Tempelman in een internationaal fenomeen. Deze week: het is niet toevallig dat nagenoeg álle Israëlische premiers werden geboren in of vlak bij het huidige oorlogsgebied in Oekraïne, of ouders hadden die daar zijn geboren.
Tot de uitspraken die je eigenlijk niet kunt doen, behoren die van Europese woordvoerders, onder meer die van de Franse regering, dat Europa zich nu moet inspannen de oorlog in Israël en Gaza niet ‘te importeren’. Immers, de ontstaansgeschiedenis van de staat Israël is verweven met Europa – een Europa waarin inwoners op grond van hun afkomst als tweederangsburgers werden behandeld of alle burgerrechten werden ontzegd. Zo konden deze inwoners in de eerste helft van de 20ste eeuw ten prooi vallen aan een politiek van ontmenselijking.
Weinig Europese auteurs die de afgelopen twee weken zionisme bekritiseerden, meldden dat het ooit een reactie was op verstoting van Joodse inwoners door Europese nationalistische autoriteiten. Zonder nationalisme en uitsluiting in Europa was er geen grote beweging ontstaan voor een Joodse staat buiten Europa. Zionisme schoot niet toevallig het eerst wortel in een stuk van Europa waar antisemitisme van autoriteiten sterk was, en waar in 2023 ook oorlog woedt.
Weinig zegt meer dan het feit dat nagenoeg álle premiers die in 75 jaar Israël aantraden waren geboren in of vlak bij het huidige oorlogsgebied in Oekraïne, of kinderen waren van mensen die daar waren geboren. Israëls eerste premier, David Ben-Goerion, werd in 1886 geboren in Plonsk, destijds gelegen in het door tsaristisch Rusland geannexeerde stuk van Polen. Joden genoten onder het Russische bestuur een pariastatus, maar zij waren evenmin welkom in het Poolse nationalistische verzet tegen de Russische bezetter. In 1906 vertrok Ben-Goerion als een van de vroegste zionisten naar Palestina, toen nog in het Osmaanse Rijk.
Israëls eerste en enige vrouwelijke premier, Golda Meïr, werd in 1898 geboren in de huidige Oekraïense hoofdstad Kyiv, toen nog in tsaristisch Rusland. Pogroms tegen de Joodse bevolking waren daar schering en inslag. Haar familie week uit naar de VS, waarvandaan zij in 1921 emigreerde naar Palestina, dat na het uiteenvallen van het Osmaanse Rijk een Brits mandaatgebied was geworden.
Shimon Peres, de latere architect van het mislukte vredesproces, werd in 1923 geboren in Wiszniew, toen in Polen, tegenwoordig in Belarus. Vanwege snel gewelddadiger wordend antisemitisme emigreerde de familie in 1932 naar Palestina.
De latere Israëlische premier Menachem Begin kwam uit Brest-Litovsk, de latere Israëlische premier Yitzhak Shamir uit een dorp bij de huidige grens tussen Oekraïne en Belarus. De huidige Israëlische premier Benjamin Netanyahu is de zoon van Benzion Netanyahu, in 1910 als Benzion Mileikowsky geboren in Warschau. Eenmaal in Palestina omarmde die een agressievere vorm van zionisme dan die van Ben-Goerion, namelijk het expansionistische zionisme van Ze’ev Jabotinksy, dat streeft naar een Groot-Israël.
Nochtans leefde aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog bijna 9 van ’s wereld 17 miljoen Joden in Midden- en Oost Europa. Vijf jaar later was minder dan de helft nog in leven. Van de Britse historicus Mark Marzower is een beroemde geschiedenis van Europa in de 20ste eeuw, met de toepasselijke titel Dark Continent. Het bevat een hoofdstuk over overlevenden van de Holocaust die hun oude bestaan weer probeerden op te pakken, maar ontdekten dat hun huizen door anderen werden bewoond en dat ze administratief waren uitgewist.
Vanaf 1946 trokken ongeveer 220 duizend Joden uit Oost-Europa westwaarts, om daar te stuiten op West-Europese vestigingsrestricties die antisemitisch waren in alles behalve naam. Het aantal Joodse vluchtelingen, stelt Mazower, ‘bleef stijgen tot 1948, toen de oprichting van de staat Israël (...) de meesten in staat stelden Europa te verlaten. Een half miljoen Palestijnse vluchtelingen betaalden tijdens de Israëlisch-Arabische oorlog van 1948 de prijs voor de onwil van Europa om zijn sterk afgenomen Joodse bevolking op te nemen.’
Source: Volkskrant