Israëlische psychiaters draaien overuren om de overlevenden van de Hamas-aanval te helpen. Extra complex is de toestand van de festivalgangers die de slachting meemaakten onder invloed van lsd, mdma of paddo’s. Hier schiet het handboek psychotherapie tekort.
Dit ging haar voorstellingsvermogen te boven. Toen Inbal Brenner drie dagen na de aanval van Hamas was teruggekeerd van een bezoek aan Barcelona, zat ze opeens in een situatie die in niets leek op het gebruikelijke ‘psychiater met patiënt in rustig consult’. Duizenden overlevenden van het terreurdrama hadden een psychisch trauma. Aan Brenner en haar collega-therapeuten de taak die wond te verzorgen.
De 44-jarige Brenner is niet de eerste de beste. Het instituut waarvan zij directeur is, het Lev-Hasharon Mental Health Center, is gespecialiseerd in posttraumatische stressstoornis (ptss). Een professioneel leven lang heeft ze gewijd aan de psychische nawerkingen van Israëls kwalen: terreuraanslagen en angst voor een oorlog die af en toe inderdaad oplaait.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent Turkije en Iran voor de Volkskrant. Hij woont in Istanbul. Daarvoor werkte hij op de buitenlandredactie, waar hij zich specialiseerde in mensenrechten, Zuid-Azië en het Midden-Oosten. Hij is auteur van Een heidens karwei - Erdogan en de mislukte islamisering van Turkije.
Maar nooit zo hevig als nu. De gruwelverhalen en -beelden zijn genoegzaam bekend. ‘Niemand had gedacht dat dit kon gebeuren’, zegt Brenner. ‘We dachten dat we onszelf konden verdedigen. Het bracht de collectieve herinnering aan de Holocaust terug.’
Gevolg: een uitbarsting van psychotrauma van een ongekende omvang en complexiteit. Het loopt de geestelijke gezondheidszorg in Israël over de voeten. Brenner: ‘Zelfs mijn professionele vaardigheden als traumaspecialist zijn niet toereikend.’
De psychiater zegt het in de bedrijvigheid van het hotel waar ruim vijfhonderd inwoners van de kibboets Kfar Aza de komende maanden onderdak zullen hebben. De kibboets, bij de noordpunt van de Gazastrook, was het toneel van sommige van de ernstigste gewelddaden. Ongeveer honderd van de ruim 750 leden van de kibboets kwamen om.
De overlevenden zitten in een vertrouwde omgeving. Het hotel in Shefayim, ten noorden van Tel Aviv, is ingericht als een typische kibboets, met ruime binnentuinen, veel bomen en over het terrein verspreide bijgebouwtjes. Wie niet beter wist zou zich in een vakantiedorp wanen, met tafeltennis, een springkasteel voor de kinderen, een geïmproviseerde tennisbaan, een yogaklas op het gras.
Rondom de binnentuin staan partytenten. Die dienen als rouwkamers voor de sjevve, de joodse zeven dagen van rouw. Familieleden en kennissen komen om te condoleren en voedsel te brengen. ‘Tijdens de sjevve praat je met zoveel mensen’, zegt de 33-jarige Heli Baram. ‘Je wordt geknuffeld, je voelt dat je niet alleen bent. Psychologisch heel belangrijk.’
Het is bijna de laatste dag van de sjevve voor Heli’s echtgenoot Aviv. Hij werd neergeschoten toen hij als kibboetsbewaker medebewoners probeerde te redden. Heli had hem vanuit de schuilkamer aan de telefoon toen hij gewond buiten lag. Ze hoorde alleen zijn adem, maar pas drie dagen later kreeg ze, na autopsie, zekerheid over zijn dood.
De moeder van twee jonge kinderen doet haar relaas verdrietig, maar gestructureerd: eerst dat, toen dat, daarna dat. Heel goed, zegt psychiater Brenner. Het is belangrijk dat mensen in hun hoofd grip krijgen op de opeenvolging van gebeurtenissen.
Heli krijgt psychologische hulp van het therapeutenteam dat Brenner uit de grond heeft gestampt. ‘De dagen vóór ik hoorde dat Aviv dood was, heb ik niet geslapen. Daarna wel weer, maar ik word nog steeds wakker uit nachtmerries waarin ik Aviv niet kan vinden. Niet in een oorlog, gewoon thuis.’
Is dat verontrustend? In het geheel niet, zegt Brenner. Slaapproblemen, angsten, gebrek aan eetlust, nachtmerries, somatische klachten – het hoort allemaal bij acute stress. ‘Het is een normale reactie op een abnormale situatie. Als psychiater word ik pas bezorgd als iemand heel blij is.’
Met precies die boodschap stelt de therapeut de overlevenden gerust: wat ze voelen is niet vreemd. Verder, zegt Brenner, is het vooral een kwestie van luisteren en er alleen maar zijn voor mensen die zich in de steek gelaten voelen. ‘Het land was er niet voor hen.’ Of ze ptss hebben, kan pas over minstens een maand worden vastgesteld. Zo nodig volgt therapie.
Tot zover het handboek psychotrauma. Maar was het maar zo simpel. Wat nu in Israël gaande is, is veel complexer. ‘Het gaat niet om één traumatische gebeurtenis’, zegt Brenner. ‘De mensen hebben uren of dagen angstig in schuilkamers gezeten. Buiten hebben ze vreselijke beelden gezien. Daarna was er de dagenlange onzekerheid over de vermisten. De doodstijdingen. De begrafenissen.’ Over elkaar heen buitelende trauma’s, die nog steeds gaande zijn. ‘Peritraumatisch’, heet dat in vakjargon, ‘rondom het trauma’.
Extra gecompliceerd is de toestand van de jonge festivalgangers, die tijdens de Hamas-aanval onder invloed waren van drugs als lsd, mdma en paddenstoelen. Voor hen is er een speciaal centrum.
Brenner en haar collega’s doen hun werk voorlopig als vrijwilligers. Maar hoelang kan dat doorgaan? Het gewone werk in ggz-klinieken blijft liggen, en die staan toch al onder druk. De regering-Netanyahu heeft fors bezuinigd op de sector. De wachttijd voor een eerste consult is volgens Brenner een half jaar, dan duurt het nog een jaar voor de therapie kan beginnen.
In de krant Haaretz deden gezondheidswerkers woensdag hun beklag over de regering. Die maakt volgens hen misbruik van veler bereidheid om zich vrijwillig in te zetten voor de slachtoffers, en gaat ervan uit dat die nog maanden zo doorgaan.
En dat kan niet, zegt Brenner. Het is heel zwaar werk. Hulpverleners kunnen bijvoorbeeld ‘secundair trauma’ krijgen, het trauma dat ontstaat door het alsmaar aanhoren van afschuwelijke verhalen. ‘Dat kun je niet verlangen van vrijwilligers. Het werk moet gewoon betaald worden.’
De sector is in overleg met minister van Volksgezondheid Uriel Buso. Heeft die al iets beloofd? ‘Haha’, zegt Brenner, ‘ik weet niet hoe dat in Nederland gaat, maar hier wordt altijd van alles beloofd. Ze hadden ook beloofd de grens te bewaken.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden