Toen Edvard Munch in 1893 zijn historische schreeuw vereeuwigde, had hij vermoedelijk niet bevroed dat die schreeuw honderddertig jaar later nog altijd eindeloos veel zeggingskracht zou hebben. Maar in een tijd van gekmakende machteloosheid maakt de schreeuwer nu eenmaal overal de dienst uit. Hij uit schreeuwen van wanhoop en van machteloosheid, maar wil toch vooral schreeuwen tegen de ander. De luisteraar heeft de oren ondertussen allang gesloten.
In de woorden van Ramsey Nasr bleef een daadwerkelijke schreeuw woensdagavond uit. In Khalid & Sophie wendde Nasr zijn acteurspathos aan om de kijker te confronteren met het vergeten van de namen, dromen en idealen van Palestijnse slachtoffers: een stille schreeuw over ons selectieve mededogen. Een vleugje melodrama zat er zeker in, maar tussen alle schreeuwen van machteloosheid, onwetendheid en zelfoverschatting klonk eindelijk weer eens een zachte schreeuw die beklijfde.
Hoe blijvend een schreeuw kan zijn, zagen we in de openingsaflevering van een nieuw seizoen van Het geheim van de meester, waarin een vierkoppig team van experts kunstwerken van grote meesters onderzoekt én reconstrueert. Woensdagavond zagen we, jawel, het eerste deel van een tweeluik over De schreeuw van Munch, ook wel ‘de Noorse Mona Lisa’. Bloedserieuze business dus, bleek wel uit het feit dat het schilderij Noorwegen nooit meer mag verlaten, uit angst dat kwaadwillenden er opnieuw mee aan de haal gaan.
Toch kwam het onderzoeksteam behoorlijk ver, want het schilderij werd bij hoge uitzondering uit de lijst gehaald, zodat de experts tot in de kleinste details konden onderzoeken hoe Munch precies te werk ging. Schilder en onderzoeker Lisa Wiersma mocht zich daarna vol overgave storten op het maken van een replica die in alle opzichten precies moest kloppen (zelfs het karton moest nagenoeg hetzelfde zijn). Geen vervalsersbende die zo aanstekelijk te werk gaat als het team van Het geheim van de meester.
Wat de uitzending vooral interessant maakte, was de zoektocht naar de leefwereld, inspiraties en zielenroerselen van Munch. Want een schilderij dat op zo’n specifieke manier ‘kolkt en draait’: uit wat voor bovenkamer moest dat wel niet komen? Natuurlijk waren daar de klassieke zonden van de kunstenaar (drank, gokken), maar interessant was toch vooral de analyse over het plotselinge, verwoestende gevoel van overweldiging door de natuur, dat Munch zou hebben ervaren tijdens een wandeling over een Noorse brug. Die ervaring zou hij uiteindelijk omzetten in een schreeuw van angst en onmacht, onder andere over de totale nietigheid van de mens in de natuur. Vandaar die nachtmerrieachtige uitstraling, die vreemde golfbewegingen en ja, ook die expressieve schreeuw. Daarbij lijkt het vooral alsof de schreeuwer wil stoppen met luisteren, nu zijn omgeving te overweldigend en ongrijpbaar is geworden.
Over de hedendaagse relevantie ging het niet in de aflevering. Maar die immense schreeuw van angst en onmacht, die blijft nog wel even tijdloos.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden