De fabriek rookt op een manier die je in de stad niet vaak meer ziet, met grillige dampen die verwaaien tussen de schoorstenen, buizen, hekjes en trappetjes, en zich vermengen met de geluiden die even ouderwets klinken: gesis, gebonk, gehamer en de korte kreten van mannen op steigers. Hier wordt iets gemáákt. Spul.
Ooit was het normaal, maar rook werd verdacht en schoorstenen zijn steeds schaarser in de stad – zelfs open haarden liggen onder vuur. Alleen aan de randen van de stad liggen nog erfenissen uit het verleden, en in Amsterdam is dat de fabriek van Ketjen, vernoemd naar Gerard Tileman Ketjen, die in 1901 vanuit de grachtengordel naar de noordoever van het IJ verhuisde om daar voortaan zwavelzuur te gaan produceren.
Maar hoe lang nog? Want oevers, daar kun je ook wonen, en de gemeente heeft haar oog laten vallen op een voormalig fabrieksterrein dat pal naast de raffinaderij van Ketjen ligt (later eigendom van Akzo, en tegenwoordig van het Amerikaanse Albemarle). In dit zogeheten Hamerkwartier, waar ooit onder meer kabelfabriek Draka en machinefabriek Stork zaten, wil Amsterdam duizenden woningen bouwen in bijna veertig woontorens, waarvan er drie 80, 100 en 120 meter hoog moeten worden. Enkele van die torens zijn gepland op ongeveer 100 meter afstand van de rokende schoorstenen.
En dus is Albemarle bang dat die toekomstige bewoners gaan klagen. Het bedrijf vraagt al enkele jaren aan de gemeente om de torens op ruimere afstand te zetten, waardoor de bouwplannen al een paar keer zijn uitgesteld. ‘Beter een iets verdere buur én een goede vriend’, staat er op een bord dat Albemarle aan het hek heeft gehangen.
Woensdag vond bij de Raad van State in Den Haag een nieuwe zitting plaats, waarin vier beroepszaken werden behandeld tegen het bestemmingsplan van de Amsterdamse gemeenteraad. In september werd Albemarle door de Raad van State al gedeeltelijk in het gelijk gesteld: de gemeente moest de belangen van het bedrijf heroverwegen. De inzet: is er binnen stadskernen nog plaats voor overlastgevende industrie?
De zorg van Albemarle is niet ongegrond. Omwonenden bij staalfabriek Tata Steel en het chemisch concern Chemours willen de bedrijven laten vervolgen voor mogelijke gezondheidsschade. Albemarle, dat katalysatoren voor chemiebedrijven en raffinaderijen maakt, vreest dat de nieuwe bewoners straks ook last krijgen van het lawaai, de fijnstof en het vrachtverkeer. De gemeente Amsterdam acht de risico’s aanvaardbaar en stelt de noodzaak om 6.500 woningen te bouwen voorop.
Voorlopig staan de gemeente Amsterdam en Albemarle lijnrecht tegenover elkaar. Albemarle zegt de juridische strijd te betreuren, omdat het meerdere alternatieven heeft aangereikt. Donderdag volgt een nieuw onderhoud met de gemeente Amsterdam. ‘Er is zicht op een compromis, maar de gesprekken verlopen moeizaam’, aldus advocaat Van Angeren namens Albemarle. ‘De gemeente wil niet meewerken. It takes two to tango.’
De gemeente Amsterdam constateert juist dat de bal bij Albemarle ligt, stelt advocaat Roelands-Fransen. De woningbouw is zo zwaarwegend dat de gemeenteraad mogelijke risico’s accepteert. Albemarle zal die risico’s zoveel mogelijk moeten inperken.
Albemarle benadrukt dat de veiligheid voor de bewoners in het geding is als vlak naast het terrein woontorens worden gebouwd. Het betreft niet alleen de geschatte vijfduizend vervoersbewegingen, maar vooral het aantal ‘verladingen’ van nikkelhydroxycarbonaat (NHC). Na overleg met de Omgevingsdienst Noordzeekanaalgebied besloot Albemarle de aanvraag voor een nieuwe vergunning ‘on hold’ te zetten, in afwachting van nieuw onderzoek door het RIVM.
De technische discussie tussen diverse specialisten van de gemeente Amsterdam en Albemarle spitst zich toe op de vraag of de veiligheidsrisico’s bij een mogelijke calamiteit worden overschat of juist onderschat. ‘NHC is een toxische stof, waarbij het effect op de gezondheid van omwonenden onzeker is’, betoogt Van Angeren namens Albemarle, dat tevens wijst op de mogelijke aantasting van de luchtkwaliteit.
De ironie is dat de huidige omwonenden aan de kant van Albemarle staan. ‘Liever de fabriek dan die woontorens', zegt een jonge moeder achter een wandelwagen, bij het hek van Albemarle. ‘We hebben er nooit last van. De gemeente kan best een strook vrijhouden.’
‘Wij willen helemaal geen Manhattan aan het IJ’, zegt Remco, die zijn honden aan het uitlaten is. Hij woont al decennia in Vogeldorp, een wijkje van voormalige arbeidershuisjes dat in de schaduw van de torens komt te liggen. ‘En waar moeten die mensen werken, als je alle fabrieken wegpest? Dat worden allemaal forenzen die straks door de wijk rijden. Daar hebben we meer last van dan van de vrachtwagens.’
De huizen van deze omwonenden staan op minstens een paar honderd meter. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten hanteert een richtafstand van 700 meter tussen chemische fabrieken en bebouwing. Van Angeren: ‘Als mensen gaan wonen in een gebied dat niet zal voldoen aan de WHO-normen kan Albemarle niet verantwoordelijk worden gesteld.’ De gemeente Amsterdam ziet geen verhoging van ‘het groepsrisico’ wanneer de huidige normen worden gehanteerd. Roelands-Franssen: ‘Er zijn zelfs woningen gebouwd naast snelwegen met een hoge emissie.
Albemarle constateert dat de gemeente kansen mist voor een duurzame inrichting van het Hamerkwartier. Het bedrijf stelde onder meer voor om het transport voortaan (elektrisch) via het IJ te doen, maar de gemeente gaf geen toestemming om daar een haventje voor aan te leggen. ‘Het lijkt op het eerste gezicht wel de omgekeerde wereld’, zegt Arno Quist, directeur van Albemarle, in een persbericht.
‘De gemeente Amsterdam draaft door in haar begrijpelijke drang om woningen te realiseren. Ze houdt hierbij te weinig rekening met het realiseren van een veilige en acceptabele leefomgeving voor de nieuwe bewoners. De toekomstige bewoners kunnen hinder en overlast ervaren, ook bij een veilige fabriek, zegt Quist.’
Over de auteurs
Robèrt Misset is economieverslaggever voor de Volkskrant en schrijft met name over retail en horeca. Hij was eerder ruim dertig jaar sportverslaggever.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden